دشواری‌های پژوهشِ گیاه‌نام‌ها در متن‌های فارسی میانه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
لیلا عسگری 1
محمدتقی راشد محصل 2
1 عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
2 استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.30465/lsi.2023.45790.1692
چکیده
پژوهش دربارة گیاهان و رستنی‌ها در رشته‌های گوناگون گیاه‌شناسی، دارو‌سازی، پزشکی، جغرافیا، باستان‌شناسی و به‌ویژه زبان‌شناسی و تدوین فرهنگ‌های فارسی جایگاهی مهم دارد. دراین پژوهش با هدف مطالعه با سویه‌های زبان‌شناختی، تلاش شده است تا دشواری‌های شناسایی ماهیت نام‌های گیاهان در متون فارسی میانه، با توجه‌به ویژگی خاص آن به‌عنوان متون دینی و نه گیاه‌شناسی یا داروشناسی بررسی شود. بدین‌منظور با توجه به ادامه و استمرار کاربرد این گیاه‌نام‌ها در متون کلاسیک فارسی و نیز بررسی مختصر این نام‌ها در منابع و متون گیاه‌شناسیِ عربی، برخی از دشواری‌هایی شناخت ماهیت و هویت این گیاه‌نام‌ها شرح داده شود و به این پرسش پاسخ داده شود که آیا می‌توان این گل‌ها و گیاهان را از طریق استناد به کاربرد آنها در متونِ روزگاران بعد، اعم از فارسی یا عربی، به‌دقت شناسایی کرد. این پژوهش مبتنی‌بر داده‌های کتاب بندهش (ایرانی، هندی) و ادامة آنها در آثار فارسی کلاسیک از نوع نوشته‌های بیرونی، کتاب‌های مرتبط با گیاه‌شناسی و نیز کتاب‌های مشابه عربی انجام شده است. نتایج نشان داد، مهم‌ترین دشواری‌های مطالعات گیاه‌نام‌ها عبارتند از غیرتخصصی بودن متون فارسی میانه؛ خط متون و امکان خوانش‌های گوناگون یک واژه؛ غیرقابل شناسایی بودن برخی از گیاه‌نام‌ها که به متون کلاسیک نرسیده‌اند و نیز دگرگو‌نی‌های معنایی و آوایی گیاه‌نام‌ها در انتقال از دورة میانه به دورة نو. از این‌رو، حتی دربارة‌ گیاه‌نام‌های قابل شناسایی؛ مطالعات متن‌پژوهی برپایۀ سیر تاریخی برای مستند‌سازی آنها ضروری است. پس از بررسی این دشواری‌ها و با استناد بدان‌ها، گل‌نام آذریون به‌عنوان نمونه ضمیمه شده است.
کلیدواژه‌ها
گیاه‌نام
گل‌نام
گیاه
‌داروشناسی
فارسی‌میانه
آذریون

عنوان مقاله English

The difficulty of researching plant names in Middle Persian texts

نویسندگان English

Leyla Asgari 1
Mohammadtaghi Rashed Mohassel 2
1 Member of the Faculty of Persian Academy of Language and Literature.
2 Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده English

Research on plants and herbs has an important place in various fields of botany, pharmacology, medicine, geography, archeology and especially linguistics and compilation of Persian cultures. In this research, with the aim of studying linguistic strains, an attempt has been made to investigate the difficulties of identifying the nature of plant names in Middle Persian texts, considering its special feature as religious texts and not botanical or pharmacology. For this purpose, considering the continuation and continuity of the use of these plant names in Persian classical texts and also a brief review of these names in Arabic botanical sources and texts, some difficulties in knowing the nature and identity of these plant names will be explained and the question answered whether it is possible to identify carefully these flowers and plants by referring to their use in later texts, whether Persian or Arabic. This research is based on the data of Bundahšn's book (Iranian, Indian) and their continuation in classic Persian works of external writings, books related to botany and similar Arabic books. The results showed that the most important difficulties in the study of botanical names include the non-specialization of Middle Persian texts; text fonts and the possibility of different readings of a word; unrecognizability of some plant names that have not reached the classical texts, as well as the semantic and phonetic changes of plant names in the transition from the middle period to the new period. Therefore, even about plant names that can be recognized; to document the botanical names, it is necessary to conduct textual research studies based on the historical course. The Azariyun flower was attached as a sample after studying these issues.

کلیدواژه‌ها English

plant names
pharmacology
Middle Persian language
Azariyun
ابن‌بیطار، عبدالله بن احمد الاندلسی المالفی (1412/1992). الجامع لمفردات الأدویة و الأغذیة، 2 ج.، بیروت (لبنان): دارالکتب العلمیة.
ابن‌بیطار، عبدالله بن احمد الاندلسی المالفی (بی‌تا). تفسیر کتاب دیوسکوریدس. بیروت : دارالغرب الإسلامی.
ابن‌جلجل، سلیمان بن حسان الاندلسی (1349). طبقات الاطباء و الحکما. ترجمة محمدکاظم امام، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌میمون، ابن‌میمون (قرطبی) (1419/2000). شرح اسماء و العقار. ویرایش ماکس مایرهوف، مصر: مکتبة الثقافة الدینیة.
ابن‌وحشیه، احمد بن علی ابن وحشیه (النبطی) (1923). الفلاحة النبطیه: الترجمة المنحولة إلى ابن وحشیه أبو بکر أحمد بن علی بن قیس الکسدانی. محقق، فهد، توفیق. الجزء الأول. قبرس: لیماسول.
اشبیلی: محمد بن خیر. عمدة الطبیب فی معرفة النبات (1995). محقق: محمد عربی خطابی، 2ج، بیروت (لبنان): دار الغرب الإسلامی.
اعلم، هوشنگ (1374). «نام‌های مترادف اروپایی دارو‌ها در مخزن‌الدویه محمد حسین عقیلی خراسانی (قرن 18/12)». تحقیقات اسلامی. ش1و2، 246-237.
اعلم، هوشنگ (1378). «فرهنگ نام‌های گیاهان». نامة فرهنگستان. ش13، 139-122.
برهان قاطع (1342). برهان قاطع محمد خلف تبریزی. به اهتمام محمد معین، تهران: امیرکبیر.
بندهش (1384). مصحح و مترجم: فضل‌الله پاکزاد، تهران: دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
بهار، مهرداد (1369). بندهش، فرنبغ دادگی. تهران: توس.
بهار، مهرداد (1375). پژوهشی در اساطیر ایران ( پارة نخست و دویم). تهران: آگاه.
بهزادی، رقیه (1366). «گیاه‌شناسی در کتاب بندهش». چیستا. ش39، 653-648.
بیرونی: ابوریحان (1358). الصیدنه. ترجمۀ ابوبکر بن على بن عثمان کاسانى، به کوشش منوچهر ستوده و ایرج افشار، 2 ج، تهران: شرکت افست.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغت‌نامۀ دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
 عقیلى خراسانى، محمد حسین علوى شیرازى (1976). مخزن الادویه. تهران: شرکت افست (چاپخانة بیست‌وپنج شهریور)، چاپ اول.
غافقی: احمد بن احمد غافقی (1386). منتخب کتاب جامع المفردات مع ترجمة إنکلیزیة. شارح: مهدی اصفهانی، محقق: ج. صبحی، م. مایرهوف، تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران (موسسه مطالعات پزشکی. طب اسلامی).
قلانسی سمرقندی، محمد بن بهرام (1403/1983). أقرباذین القلانسی. محقق: محمد زهیر بابا، حلب (سوریه): جامعة حلب. معهد التراث العلمی العربی.
کرامتی، یونس (1400). «متون موازی الصیدنه ابوریحان بیرونی (منابع بیرونی، آثار بهره‌مند از آن و تحریر فارسی کاسانی». آیینه میراث. د 19، ش 2 (پیاپی 69)، 9-31.
Agostini, D., & Thorpe, S. (2020). The Bundahišn. Oxford University Press.
Marwan Ibn Janah (2020). Marwan Ibn Janah: on the Nomenclature of Medicine Drugs (Kitab Al-talkhis): Edition, Translation and Commentary, with Special Reference to the Ibero-Romance Terminology, Volume 2. G. Bos, F. Käs, M. Lübke, G. Mensching. Leiden, Boston: Brill.
Anklesaria, B. T. (1956). Zand-Ākāsīh, Iranian or Greater Bundahišn. Transliteration and Translation in English, Bom­bay.
Asmussen,J. P. (1970). »The list of fruits in the Bundahiš« in: Henning Memorial Volume. p. 14-19. London.
Daryaee, T. 2006. “List of Fruits and Nuts in the Zoroastrian Tradition: An Irano-Hellenic Classification”, In: Nāme-ye Irān-e Bāstan 6/1&2, -7, 75-84.
Dietrich, A. (1988). Dioscurides Triumphans. Ein anonymer arabischer Kommentar) Ende 12. Jahrh. n.Chr.) zur Materia medica. ed. A. Dietrich, 2 vols., Göttingen.
Justi, F. (1895). Iranisches Namenbuch, Marburg, Nachdruck Hildesheim.
Khare, C. P. (2007). Indian Medicinal Plants: An Illustrated Dictionary. New Delhi: Springer.
Krischke, U. (2010). The Old English complex plant names: a linguistic survey and a catalogue. Peter Lang Edition.
Löw, I. 1881. Aramäische Pflanzennamen. Leipzig.
 MacKenzie, D. N. 1971. A Concise Pahlavi Dictionary. London: Oxford University.
Pakzad, F., & Shapka, U. (2008). »Materia Medica im Bundahišn«. Die Grenzen der Welt: Arabica et Iranica ad honorem Hienz Gaube. Wiesbaden: Reichert, 257–272.
Pavord, A. (2005). The Naming of Names: The Search for Order in the World of Plants. London: Bloomsbury Publishing.
Shapira, D. (2005). »Pahlavi Flowers.«  in Languages of Iran, Past and present, Iranian Studies in memorian David Neil MacKenzie. D. Weber (ed.), Wiesbaden, 177-184.
Steingass, F. J. (1963). A Comprehensive Persian-English Dictionary. London.
 Thanos, Costas, A. (2005). »The Geography of Theophrastus’ Life and of his Botanical Writings«. Biodiversity and Natural Heritage in the Aegean. Athen: Frangoudis, 113-131.
West, E. W. (1880). Pahlavi Texts, Part 1: The Bundahis, Bahman Yast, and Shāyast La- Shāyast. Oxford: Clarendon Press.
Windischmann, Fr. (1863). Zorostrische Studien. Berlin.
زبان و زبان‌شناسی
دوره 19، شماره 37
اسفند 1402
صفحه 279-302