محدودیت‌های واج‌آرایی در خوشه‌های همخوانی پایانی در زبان پشتو: تحلیلی مبتنی بر نظریۀ بهینگی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبان‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
مقاله حاضر خوشه‌های همخوانی پایانی در واژه‌های اصیل و وام‌واژه‌های زبان پشتو (گونۀ معیار) را بررسی و برخی از محدودیت‌های واج‌آرایی حاکم بر هم‌نشینی همخوان‌ها در این خوشه‌ها را بر اساس نظریة بهینگی تحلیل کرده است. تمرکز پژوهش‌های پیشین دربارۀ خوشه‌های همخوانی در زبان پشتو عمدتاً بر خوشه‌های دو و سه‌همخوانی آغازی در این زبان بوده است، اما بررسی محدودیت‌های واج‌آرایی خوشه‌های پایانی نکاتی را در مورد نظام آوایی زبان پشتو روشن می‌کند که تاکنون به آنها پرداخته نشده است. بررسی محدودیت‌های موجود در خوشه‌های همخوانی پایانی نشان می‌دهد که زبان پشتو می‌تواند در خوشه‌های همخوانی پایانی که در آن‌ها تمایز ادراکی همخوان‌های تشکیل‌دهندة خوشه اندک است همخوان پایانی را حذف کند. همچنین، در مقایسه خوشه‌های همخوانی وام‌واژه‌ها در زبان پشتو و زبان فارسی تفاوتی در ویژگی‌های همخوان‌های خیشومی در این دو زبان در جایگاه پایانۀ هجا دیده می‌شود. به این صورت که در یکی به تحمل نقض اصل توالی رسایی و در دیگری به درج واکه در چنین خوشه‌هایی منجر می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Phonotactic Constraints of Final Consonant Clusters in Pashto: An Analysis Based on Optimality Theory

نویسندگان English

Golnaz Modarresi Ghavami 1
Ahmad jawid Sediqi 2
1 Associate Professor of Linguistics, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
2 PhD Candidate of Linguistics, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

The present article examines syllable-final consonant clusters in original and borrowed words in standard Pashto. In doing this, the phonotactic constraints on such clusters are analyzed within the framework of Optimality Theory (OT). The focus of previous research on the phonological system of Pashto has been on initial consonant clusters, however it is the belief of the authors of this article that examining the phonotactic constraints on final clusters reveals certain characteristics of the phonology of Pashto that has not been discussed before. Similarity avoidance governs final clusters of originally Pashto words; the cluster can be simplified through the deletion of a final stop in clusters in which the perceptual similarity of the members of the cluster is high. Also, the comparison of phonotactic constraints on consonant clusters of loanwords in Pashto and Persian reveals a difference in the characteristics of cluster-final nasal consonants in the two languages; while Persian tolerates violations of the Sonority Sequencing Principle (SSP), Pashto resolves loan clusters of C+n through vowel epenthesis.

کلیدواژه‌ها English

Phonotactic constraints
Final consonant clusters
Loanwords
Pashto language
Optimality theory
اڅک، بایزید (1399). پشتو فونولوژی (واج‌شناسی زبان پشتو). کابل: مرکز پژوهشی کائینات.
الهام، محمد رحیم (1344). د پشتو گرامرطرح (طرح دستور زبان پشتو). کابل: دانشگاه کابل.
پنزل، هربرت (1955). د پشتو گرامر (دستور زبان پشتو). مترجم (محمدرحیم الهام). کابل: دانشگاه کابل.
تأیید، نصیر احمد (1398). فرایندهای واژ ـ واجی زبان پشتو. پایان­نامه کارشناسی­ارشد: دانشگاه علامه طباطبائی.
جم، بشیر (1388). نظریة بهینگی و کاربرد آن در تبیین فرایندهای واجی زبان فارسی. رسالة دکتری. دانشگاه ترتیب مدرس.
چمتو، محمدقسیم (1400). تشریحی ژبپوهنه (زبان‌شناسی تشریحی). کابل: انتشارات جهان دانش.
حاجی‌زاده، معصومه (1386). بررسی فرایندهای واجی زبان فارسی محاورة معیار از دیدگاه بهینگی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
خویشکی، محمدصابر (1380). پشتو فونولوژی او مورفولوژی( واج‌شناسی و صرف پشتو). ننگرهار: شرق.
خیال، لیمه (1401). مقاییسه فونیمکی زبان‌های دری و پشتو. کابل: فرهنگستان افغانستان.
دبیرمقدم، محمد (1383). نظریه بهینگی. مجله زبان و ادب. ش20:51:40.
دبیرمقدم، محمد (1392). رده‌شناسی زبان‌های ایرانی (جلد اول). تهران: سمت.
دبیرمقدم، محمد (1396). زبان شناسی نظری: پیدایش و تکوین دستور زایشی (ویراست سوم). تهران: سمت.
زمان‌خان، جهانگیر (2004). قواعد هجا در زبان پشتو. پاکستان: دانشگاه پشاور.
زیار، مجاور احمد (2005). پښتو پښویه (دستور زبان پشتو). کابل: انتشارات دانش.
سیردانی، مهتاب (1387). بررسی فرایندهای واژ-واجی فارسی محاوره‌ای معیار برپایة رویکرد بهینگی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.
شاکر، نوراحمد. (1350). ژبنی څېړنې (پژوهش‌های زبانی). قندهار: انتشارات صداقت.
شیرزاد، محمدآقا (1399). پښتو ګرامر. کابل: جهانش دانش.
طاهری، نصیراحمد (1399). تشریحی ژبپوهنه ( زبان‌شناسی تشریحی). کابل: انتشارات سمون.
غوربندی، میراجان (1387). گردود پوهنه (گویش‌شناسی). کابل: انتشارات جهان اسلام.
فتاحی، مهدی. (1394). واج‌شناسی فعل در کردی: تحلیلی در نظریة بهینگی. رساله دکتری: دانشگاه تهران.
محبوب، محبوب‌شاه (1398). پشتو ژبدود( دستور زبان پشتو). ننگرهار: انتشارات مومند.
محمدی، آزاد (1400). ساده‌سازی خوشه‌های همخوانی در زبان کردی در چارچوب نظریة بهینگی. رساله دکتری: دانشگاه تهران.
مدرسی قوامی، گلناز (1389). نظریه بهینگی: مروری بر پیشینه و سازوکار آن. مجموعه مقالات کارگاه بررسی نظریه بهینگی.
مدرسی قوامی، گلناز (1394). فرهنگی توصیفی آواشناسی و واج‌شناسی. تهران: نشرعلمی.
مدرسی قوامی، گلناز و سهند الهامی خراسانی. (1397). شباهت‌گریزی و حذف انسدادی پایانی در خوشه‌های همخوانی زبان فارسی در چارچوب نظریۀ بهینگی. علم زبان، س5، ش7. 53-87.
هلالی، عبدالحکیم (1370). د پشتو ژبی فونولوژی (واج‌شناسی زبان پشتو) ویراست دوم. قندهار: نشر صداقت.
Boyle D. A. (2014). Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. Vol. 1, Germany: Hubert & Co .KG, Gottingen Printing.
Côté, M. (2004). "Syntagmatic Distinctness in Consonant Deletion". Phonology 21: 1-41.
Kager, R. (1999). Optimality Theory. Cambridge: Cambridge University Press.
Krämer, M. & D. Zec (2020). "Nasal consonants, sonority and syllable phonotactics: The dual nasal hypothesis". Phonology 37: 27-63.
MacKenzie, D. N. (1990). "Pashto". The World’s Major Languages. B. Comrie (ed.), Oxford: Oxford University Press. 547-565.
McCarthy, J. J. (2008). Doing Optimality Theory. Oxford: Blackwell Publishing.
Penzl, H. (1955). A Grammar of Pashto. Washington: American Council of Learned Societies.
Prince, A. & P. Smolensky (1993/2004). Optimality Theory: Constraint interaction in Generative Grammar. Malden, MA & Oxford: Black well. [Revision Of 1993 technical report, Rutgers University center for Cognitive Science. Available on Rutgers Optimality Archive, ROA-537.]
Robson, B. & H. Tegey (2009). "Pashto". The Iranian Languages. G. Windfuhr (ed.), London & New York: Routledge, 721-772.
Tegey, H. & B. Robson. (1996). A Reference Grammar of Pashto. Washington D. C.: Center for Applied Linguistics.
Trumpp, E. (1873). Grammar of the Pḁštō or Language of the Afghans Compared with the Iranian and North-Indian Idioms. London: Trübner.
Windfuhr, G. (2009). The Iranian Languages. London & New York: Routledge.