ساختار فاعل غیرفاعلی در زبان بهدینان شهر یزد

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده
محمدرضا شمس‌الدین خرمی
دانش‌آموخته دکتری زبان‌شناسی، د دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.30465/lsi.2024.48631.1752
چکیده
زبان زرتشتیان یزد از جمله زبان‌های ایرانی در معرض خطری است که ویژگی‌های کهنی در آن به یادگار مانده است. این پژوهش به بررسی ساختار فاعل غیرفاعلی در زبان بهدینان یزد می‌پردازد. از جمله این ویژگی‌های آن می‌توان به شیوه دستوری‌شدگی این ساختار، محمول‌هایی به‌کار رفته در آن و مقوله‌های معنایی دخیل در ساختار فاعل غیرفاعلی اشاره کرد. این پژوهش می‌کوشد تا با بررسی ابعاد و ویژگی‌های زبان زرتشتیان یزد، بر شیوه و سیر تطور و حذف و خلق ساختار‌های آن‌ زبان پرتو بیفکند و زمینه را برای قیاس و تطبیق این فرایندها در این زبان و سایر زبان‌های ایرانی فراهم آورد. همچنین امید آن می‌رود که پرداختن به زبان‌هایی چنین مهجور و در معرض نابودی گامی هرچند کوچک در جهت جلب توجه پژوهشگران و گویشوران و در نهایت ثبت و حتی به‌تعویق انداختن خاموشی یکی دیگر از گوهرهای زبانی این مرز و بوم باشد. این پژوهش از منظری رده‌شناختی به بررسی ساختار فاعل غیرفاعلی در زبان بهدینان یزد می‌پردازد و از دستاوردهای دبیرمقدم (2018) و دبیرمقدم (1399) درباره ساختارهای دارای فاعل غیرفاعلی بهره‌ می‌جوید. در زبان رزتشتیان یزد مانند آنچه در فارسی نو مشاهده می‌شود، محمولِ این ساختار اغلب افعال حسی، روان‌شناختی، بیان حال و ملکی هستند، اما بر خلاف زبان خواهر خود،‌ زبان بهدینان یزد فاقد پس‌اضافه «را» است و فاعل‌ غیرفاعلی در آن تنها به‌صورت واژه‌بستی دستوری شده است. نکته جالب‌توجه درباره این ساختار‌ در زبان بهدینان یزد، کاربرد پیش‌بست با افعال لازم است.
کلیدواژه‌ها
"ساختار فاعل غیرفاعلی"
"زبان زرتشتیان یزد"
"حالت‌نمایی افتراقی"
" واژه‌بست"
"فاعل غیرمتعارف"

عنوان مقاله English

Non-canonical Subject Construction in the Zoroastrian Language of Yazd

نویسنده English

Mohammad Reza Shamseddin Khorrami
Linguistics Department, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

This study revolves around the non-canonical subject construction in the language of the Zoroastrian minority, also known as Behdinan, in Yazd and concentrates on the grammaticalization of this construction, the predicates used therein and the semantic parameters involved in it. This research further aims to help pave the way for comparison of the development, alteration and deletion of such syntactic constructions in Behdinani and other Iranian languages in the long run. Adopting a typological approach, this study heavily draws on the findings of Dabir-Moghaddam (2018) and Dabir-Moghaddam (1399), which pore into the oblique subject construction in Old and Modern Persian. It finds non-canonical subjects in Behdinani used along with sensory, psychological and possessive predicates among others as in Modern Persian, but unlike its counterpart, Behdinani relies on proclitics to mark oblique subjects, and goes as far as using the same with intransitive verbs, which normally agree with their subjects through suffixes regardless of the tense.

کلیدواژه‌ها English

"non-canonical subject construction"
"Oblique subject"
"Behdinani"
"Zoroastrian language"
"pronominal clitics"
دبیرمقدم، محمد (1399). زبان‌شناسی: منظری ایرانی، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی.
دبیرمقدم، محمد (1392). رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، جلد اول، تهران: انتشارات سمت.
خانلری،‌ پرویز ناتل (1374/1365). تاریخ زبان فارسی، 3 ج (چ 5)، تهران: سیمرغ
راسخ مهند، محمد (1386). توصیف افعال مرکب پی‌بستی در زبان فارسی و شیوه ضبط آنها در فرهنگ‌ها، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامه نامه فرهنگستان). 1 (2)، 236-253، تهران: سیمرغ.
سروشیان، جمشید سروش (1335/1370) فرهنگ بهدینان، با مقدمه ابراهیم پورداود، به کوشش: منوچهر ستوده. تهران: دانشگاه تهران.
فیروزبخش، فرانک (1377). بررسی ساختمان دستوری گویش بهدینان یزد، تهران: سازمان انتشارات فروهر.
قدردان، مهرداد (1386). بررسی زبان شناختی و دستوری گویش زرتشتیان شریف آباد اردکان یزد، شیراز: رخشید.
کشاورز، کیخسرو (1993). فرهنگ زرتشتیان استان یزد. استکهلم: کیخسرو کشاورز.
مزداپور، کتایون (1374). واژه‌نامه گویش بهدینان شهر یزد: فارسی به گویش همراه با مثال، ج 1، تهران : پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مزداپور، کتایون (1385). واژه‌نامه گویش بهدینان شهر یزد: فارسی به گویش همراه با مثال، ج 2، تهران : پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مزداپور، کتایون (1397). واژه‌نامه گویش بهدینان شهر یزد: فارسی به گویش همراه با مثال، ج 3، تهران : پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
Aikhenvald, A. Y., Dixon, R. M. W. & Onishi, M. (Eds.) (2001). Non-canonical marking of subjects and objects. Amsterdam: John Benjamins Publishing
Allen, C. L. (1995). Case marking & reanalysis: Grammatical relations from Old to Early Modern English. Oxford: Oxford University Press.
Browne, E. G. A. (1897). Specimen of the Gabri Dialect of Persia. Supplied by Ardashīr Mihrabān of Yezd, and Published, with an English Translation. Journal of the Royal Asiatic Society, 29, No. 1: 103–10.
Comrie, B. (1978). Ergativity. In: Syntactic Typology: Studies in the Phenomenology of Language, ed. W. P. Lehman, 329–394. University of Texas Press.
Dabir-Moghaddam, M. (2018). “Non-Canonical Subject Construction”. In Saloumeh Gholami (ed.) Endangered Iranian Languages, 9–40, Wiesbaden: Reichert.
Gholami, S. (2018) “Pronominal Clitics in Zoroastrian Dari (Behdīnī) of Kerman. In: Saloumeh Gholami (ed.) Endangered Iranian Languages, 111–122, Wiesbaden: Reichert.
Halliday, M. A. K., & C. Matthiessen (2014). Halliday's Introduction to Functional Grammar (4th ed.). Oxon: Routledge.
Ivanow, W. (1935). The Gabri dialect spoken by the Zoroastrians of Persia. Rivistadegli studi orientali, 16 (Fasc. 1), 31-97.
Ivanow, W. (1938). The Gabri Dialect Spoken by the Zoroastrians of Persian. III. Specimens of the Gabri Dialect (Texts)’. Rivista Degli Studi Orientali, 17: 1–39.
Ivanow, W. (1939). The Gabri Dialect Spoken by the Zoroastrians of Persian. IV. Gabri Vocabulary’. Rivista Degli Studi Orientali, 18: 1–59.
Jügel, T. (2015). Die Entwicklung der Ergativkonstruktion im Alt- und Mitteliranischen. Eine korpusbasierte Untersuchung zu Kasus, Kongruenz und Satzbau. In: Iranica 21. ed. by Maria Macuch, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
Keenan, E. L. (1976). Towards a universal definition of “Subject”. In: Charles N. Li, (Ed.) Subject and Topic. 303–333. New York: Academic Press.
Kent, R. (1953). Old Persian (2nd revised ed.). New Haven, Connecticut: American Oriental Society.
Sedighi, A. (2010). Agreement Restrictions in Persian. Leiden: Leiden University Press.
Stassen, L. (2009). Predicative Possession. Oxford: Oxford University Press.
Vahman, F., & G. Asatrian (2002). Notes on the Language and Ethnography of the Zoroastrians of Yazd. Copenhagen.
Windfuhr, G. (1989). Behdīnān Dialect. In E. Yarshater (ed.), Encyclopædia Iranica: Vol. IV, Fasc. 1 (pp.105–8). New York: Routledge & Kegan Paul.
زبان و زبان‌شناسی
دوره 19، شماره 38
شهریور 1402
صفحه 277-316