بررسی 100 واژه گویشی خراسان بزرگ در سروده های 30 شاعر کهن فارسی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده
محمدامین ناصح
استادیار گروه زبان انگلیسی و زبان‌شناسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
10.30465/lsi.2024.46909.1709
چکیده
هدف این مقاله، بررسی 100 واژة گویشی خراسان بزرگ در سروده‌های 30 شاعر کهن فارسی است تا نشان دهد استفاده از آن‌ها تا امروز در گویش مردم مناطق شرق ایران و غرب افغانستان جاری است، اما در فارسی معیار قابل جست‌وجو نبوده است. اطلاع از این واژه‌ها در گویش‌های خراسانی، موضوع درک برخی از اشعار کهن فارسی را مرتفع می‌سازد. زبان فارسی در بخش‌های وسیعی از نواحی مرکزی و جنوبی خراسان به‌ دلیل دوری از مرکز و یا واقع‌شدن در جوار بیابان لوت، کم‌تر دچار آمیختگی با دیگر زبان‌ها شده است و عموماً واژه‌های فارسی اصیل خود را حفظ نموده است و از گونۀ معیار، کم‌تر تأثیر پذیرفته‌اند. از سوی دیگر، گویش-های متنوعی از زبان فارسی در سرزمین افغانستان جاری است که از آن جمله می‌توان به هروی، کابلی، تاجیکی و هزارگی اشاره نمود. علی‌رغم جدایی مناطق غربی افغانستان از سرزمین خراسان در حدود یک قرن و نیم پیش، اشتراکات زبانی و گویشی زیادی در کلام مردم دو سوی مرز مشهود است. نقشة گویشی که در آن مرزهای گویش‌های فارسی شرق ایران و غرب افغانستان مشخص شده باشد، در اختیار نیست و لذا پژوهشگر برای این بررسی واژگانی به گویش‌های فارسی رایج در افغانستان نیز نظر داشته و در این باره از دانش گویشی دانشجویان افغانستانی ساکن در دانشگاه بیرجند بهره برده است. پژوهنده واژه‌های مورد نظر را در پیکرة واژگانی گردآمده در حاشیة یک تحقیق میدانی در زمینۀ بررسی تطبیقی گویش‌های مرز شرقی ایران جست‌وجو نمود که ذیلاً 100 واژة منتخب را با معنای آن به همراه شاهد مثال مربوط و نیز اشاره به محل کاربرد فعلی آن در شهرهای خراسان بزرگ به‌ ترتیب الفبای فارسی مدخل نموده است.
کلیدواژه‌ها
"اشعار کهن فارسی"
"بررسی واژگانی"
"گویش های فارسی خراسان"
"گویش های فارسی افغانستان"

عنوان مقاله English

Evidence of 100 Khorasani dialect words in the poems of 30 ancient Persian poets

نویسنده English

Mohammad Amin Naseh
چکیده English

The purpose of this article is to examine 100 Khorasani dialect words in the poems of 30 ancient Persian poets to show that their use is still current in the dialect of the people of eastern Iran and western Afghanistan, but it has not been searchable in standard Persian. Being aware of these words in Khorasani dialects solves the issue of understanding some ancient Persian poems. Farsi language in large parts of the central and southern regions of Khorasan due to its distance from the center or being located next to the Lut desert, has less mixed with other languages and has generally preserved its original Persian words. On the other hand, there are various dialects of Persian language in the territory of Afghanistan, among which we can mention Herati, Kabuli, Tajik and Hazargi. Despite the separation of the western regions of Afghanistan from the land of Khorasan about a century and a half ago, many linguistic and dialectal similarities are evident in the words of the people on both sides of the border. There is no dialect map in which the borders of the Farsi dialects of eastern Iran and western Afghanistan are marked. Therefore, for this lexical review, the researcher has considered the common Persian dialects in Afghanistan, and in this regard, he has benefited from the dialectical knowledge of Afghan students living in Birjand University. The researcher searched for the required words in the lexical corpus collected in a field research titled comparative study of the dialects of the eastern border of Iran. In this research, he has entered 100 selected words along with their meaning and related examples as well as their current usage in the cities of Khorasan in Persian alphabetical order.

کلیدواژه‌ها English

"Old Persian poems"
"study of dialect words"
"Persian dialects of Khorasan"
"Persian dialects of Afghanistan"
افضلی، محمد ادریس (1390). آشنایی با واژگان فارسی دری (با حمایت انجمن دوستی ایران و افغانستان). تهران: نسیم بخارا.
افغانی­نویس، عبدا... (1369). لغات عامیانة فارسی افغانستان. مؤسسة تحقیقات و انتشارات بلخ.
انوشه، حسن و غلامرضا خدابنده­لو (1391). فارسی ناشنیده. تهران: قطره.
ایلنت، علی (1397). واژه‌نامۀ توصیفی گویش تربت جام. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد ایران‌شناسی. تهران: دانشگاه تهران.
الیاسی، محمود (1369). بررسی گسترش جغرافیایی ترسیم اطلس زبانی صد صورت زبانی در حدفاصل شهر تربت جام و شهر مشهد. پایان­نامة کارشناسی ارشد. مشهد: دانشگاه فردوسی.
جامی­الاحمدی، حمیرا (1389). بررسی ویژگی­های گویش تربت­جام در نثر شیخ احمد جامی (با محوریت کتاب انیس­التائبین). پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام­نور تهران مرکز.
جلیلی، محمود (1389). بررسی گویش طبس گلشن. مشهد: دستور.
جهانبخش، جویا (1377). «نگاهی به لغات عامیانه فارسی در افغانستان». آیینه پژوهش ش51، 32-26.
جهان­دیده، محمدهادی (1400). «نقش وام­واژه‌ها در گویش هزارگی از طریق گفتمان­کاوی در رُمان ملکۀ بامیان بر اساس الگوی فن­لیوون». زبان‌شناسی گویش‌های ایرانی. 6 (1)، 187-153.
حاجی­آبادی، نرگس (1393). گویش بیرجند: بقا یا زوال. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد. بیرجند: دانشگاه بیرجند.
خاوری، محمدتقی (1385). مردم هزاره و خراسان بزرگ. تهران: محمدابراهیم شریعتی­افغانستانی.
خدادادی، فضل­ا... و حمید طاهری (1399). «پژوهشی در تحولات صوری و معنایی چند واژه از تاریخ بیهقی در گویش محلی شهرستان تایباد». زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان. 12 (3)، 326-305.
دهخدا، علی­اکبر (1385). لغت­نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رحمتی، شیما (1391). واژه‌نامۀ گویش هزاره‌های تربت جام. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد. مشهد: دانشگاه پیام­نور خراسان رضوی.
رسته­مقدم، فائزه (1393). بررسی رابطه میان برخی متغیرهای دستوری، واژگانی و کلامی با جنسیت و طبقۀ اجتماعی در شهرستان بیرجند. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد. زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان.
رضایی، جمال (1373). واژه‌نامة گویش بیرجند. تهران: روزبهان.
رضایی­باغ­بیدی، حسن (1388). تاریخ زبان‌های ایرانی. تهران: مرکز دایره­المعارف بزرگ اسلامی.
زمردیان، رضا (1382). «نقش گویش‌ها در کمک به از میان رفتن برخی ابهامات واژگانی متون کهن فارسی دری». مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، (1)، 62-39.
زمردیان، رضا (1385). واژه‌نامة گویش قاین. تهران: نشر آثار فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
زنگنه، حسینعلی (1384). بررسی و مقایسة صد صورت زبانی در گونه‌های غالب شهرهای تایباد و هرات. پایان­نامة کارشناسی ارشد. مشهد: دانشگاه فردوسی.
ساعدی، احمدقلی (1391). فرهنگ تلفظ واژگان و اصطلاحات در گویش مردم ولایت خواف. جلد 1. مشهد: شاملو.
شکوری، محمدجان، ولادیمیر کاپرانوف، رحیم هاشم و ناصرجان معصومی (1385). فرهنگ فارسی تاجیکی. تهران: فرهنگ معاصر.
شمشیرگرها، محبوبه (1392). بررسی ویژگی‌های زبانی طبقات­الصوفیه خواجه عبدا... انصاری با نگاهی به دیگر آثار منثور نوشته شدۀ قرون چهار تا نُه هجری در حوزۀ هرات. پایان­نامۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
شمشیرگرها، محبوبه (1396). «بررسی واژه‌های غریب و نادرِ گونۀ هروی کهن و کاربرد آن‌ها در گویش معاصر هرات». زبان فارسی و گویش‌های ایرانی (ادب­پژوهشی). 2 (2)، 94-73.
صفا، ذبیح­ا... (1363). گنج سخن. تهران: ققنوس.
فکرت، محمدآصف (1376). فارسی هروی (زبان گفتاری هرات). مشهد: دانشگاه فردوسی.
کلباسی، ایران (1388). فرهنگ توصیفی گونه‌های زبانی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مالکی، سحر (1399). واژه‌نامۀ گویش شوسف. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. مشهد: دانشگاه پیام نور خراسان رضوی.
محمودی، ذبیح­ا... (1396). فرهنگ گویشی مردم نهبندان. بیرجند: رزقی.
محمودی، منصوره (1395). بررسی تفاوت بین نسلی در کاربرد گویش بیرجندی. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد زبان‌شناسی. مشهد: دانشگاه پیام نور خراسان رضوی.
مودودی، محمدناصر و زهرا تیموری (1384). گزیده­ای از ادبیات شفاهی تایباد. مشهد: ماه­جان.
مینوی، مجتبی (1333). «یکی از فارسیات ابونواس». مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران. 1 (3)، 77-62.
ناصح، محمدامین (1386). چکیدة پایان­نامه‌های حوزة زبان و زبا­ن‌شناسی. ناظر علمی: محمد دبیرمقدم، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
نظریان، حسن (1372). گویش‌های محلی خراسان. بینالود. 1 (1)، 35-28.
یارشاطر، احسان (1336). زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی. مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. 5 (1 و 2)، 48-11.
Lazard, G. (1994) DARI, Encyclopaedia Iranica.
زبان و زبان‌شناسی
دوره 19، شماره 38
شهریور 1402
صفحه 89-122