نوع مقاله : علمی-پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسنده English
Abstract
The slang language and literature of any society encompass many of its cultural components and, consequently, serve as the most appropriate tool for understanding the cultural identity of its people. In this context, the lexicography of vernacular language, which has flourished in the contemporary era, plays an effective role in recognizing this identity. One of the prominent works in the field of vernacular lexicography is the Dictionary of Colloquial Persian (Farhang-e Fārsi-ye Āmiyāneh) by Abolhassan Najafi, which examines colloquial Tehrani lexical units from the beginning of the fourteenth solar century. This study aimed to evaluate the extent of this book’s success in adhering to the principles of lexicography, based on a library research methodology. The findings, following an examination of these principles and the elements of lexicography, indicate that this work is the best dictionary in the field of vernacular language; this is because, unlike similar previous works, it possesses a comprehensive, systematic, and up-to-date lexicographical structure, and it has avoided relying on oral sources in favor of a coherent written corpus—though it does contain some minor deficiencies in terms of formal lexicographical aspects.”
1. Introduction
From the perspective of speaker social class, language is categorized into three tiers: super-standard, standard, and sub-standard. The super-standard variety is specific to classical literary texts, characterized by the use of literary devices and historical grammar. The standard variety refers to the formal, common written language prevalent among the educated class residing in the capital. The sub-standard (spoken) variety is further divided into two categories: ‘everyday/conversational/colloquial’ and ‘slang/vernacular.’ The everyday variety represents the spoken language of the educated stratum of society, whereas the slang variety belongs to semi-educated classes and includes two sub-categories: ‘slang in its conventional sense’ and ‘jargon/street slang’ (jahili). Conventional slang often features metaphorical and idiomatic expressions infused with humor, while the jahili variety is specific to the less-educated, illiterate, or anti-social classes, often manifesting phonological processes such as metathesis (e.g., chisep instead of chips), which the educated or semi-educated classes avoid using (Najafi, 2008).
In the contemporary era, numerous dictionaries have been compiled to define and explain the words and expressions of the slang variety, including: Farhang-e Avam by Mirqoli Amini, Farhang-e Loghat-e Amiyaneh by Mohammad Ali Jamalzadeh, Farhang-e Loghat-e Amiyaneh va Moaser by Reza Anzabi-Nejad and Mansour Servat, Farhang-e Farsi-ye Amiyaneh by Abolhassan Najafi, and Ketab-e Koucheh by Ahmad Shamlu."
Research Questions
1) What are the distinguishing features persian slang lexicon from other similar lexicon?
2) To what extent does persian slang lexicon conform to the fundamental criterias of modern lexicography?
3) Can persian slang lexicon be considered the best work in the field of Persian slang lexicography?
2. Literature Review
Four detailed articles have been written so far on the criticism of Persian slang lexicon: Baha' al-Din Khorramshahi, in his article "The Turning Point and Deep Transformation in Persian Lexicography," makes several criticisms of some elements of lexicon. Then, by comparing the frequency of slang entries in Najafi's work with Jamalzadeh's lexicon of slang Words and Today's Persian lexicon by Sadri Afshar and the Hekmi Sisters, he concludes that Persian slang lexicon is unique in terms of form, content, and methodology.
In his article, "Slang or Spoken Persian Dictionary, Which?", Ali Mohammad Haqhshenas considers this dictionary, like many similar works, to be data-based, compiled based on a specific linguistic corpus, and this characteristic, in addition to the comprehensiveness and coherence it gives to the work, also deprives it of many important sources. For example, the combinations "water to gather in one's mouth" in the meaning of "someone's appetite to be stimulated" and "water to flow over one's head" in the meaning of "overwhelmed by problems" are not included. Another is that some entries are recorded without mentioning their slang meaning or even their evidence. For example, the entry "Ay bi-kolah" is included with its dictionary meaning and, consequently, without mentioning the evidence of irony, and the entry "Ay bakolah/ay maddi" is also recorded with its literal and dictionary meaning; while the appropriate ironic meaning can be extracted from that evidence. Haqhshenas also mentions the special advantages of this work as follows: The author's linguistic corpus is quite specific and structured. Some words that appear to belong to the formal language class, but are used in common usage with a figurative meaning, have been recorded for the first time in this work; such as: book (in the sense of thinness), rubbing (in the sense of being eliminated), and string (in the sense of information and awareness). Also, the colloquial meaning of grammatical words has been described for the first time in this dictionary. For example, the suffix "به" has been recorded with ten meanings, of which we will mention three below: 1) Before: I woke up at two o'clock in the afternoon. 2) Dependent on, subject to: If a man has a beard..., he also has a goat. 3) I swear to, I swear to: By five people if I were a person of these words. Or some of the meanings of the conjunction "ta" are recorded as follows: 1) As far as: Ta works. 2) As soon as: Ta ignored it, he picked up the rug... 3) (before the verb in the imperative mood) to express a transaction, for example: You wanted me to do it, so I didn't do it.
In his article “Bazham” on Persian slang lexicon, Houshang A’lam considers many of the lexicon entries to be old and abandoned due to the type of sources used and the author’s non-Tehranian origin. He also considers many vernacular entries such as: “Ouf shodan” (in childish language), “Baybay” (to say goodbye)”, “Khuda bebakhshad” (in response to “Bebakhshid!”), “Shoke kerden/sheden”, “Tayyeb va Tahir”, “Langderaz” and “Nokar Babaye Kasi” to be worthy of being recorded in the lexicon, but he believes that the reason for their absence is that the author did not refer to publications such as “Towfiq”, “Baba Shamal” or the works of Sadegh Chubak, Mohammad Masoud and “Ketabe Kocheh”. He considers some of the pronunciations to be due to the use of written, official and non-vernacular sources (Nakas, “Neshastan”). A'lam considers another flaw in the work to be the failure to determine the linguistic levels (formal, abandoned, ignorant, and vulgar) of the entries, and believes that knowledge of these levels is essential for authors of bilingual dictionaries (in order to find stylistic equivalents) and speakers of the language (in order to know the type of social status of the use of words or proverbs). He considers the old-fashioned language of some of the definitions, inconsistency in the way pronunciations are recorded, and the failure to mention the antonyms of the entries to be other flaws in this work.
In his valuable article, History of Persian slang lexicography, Mehrdad Naghzgooi Kohan, after mentioning the history of slang lexicography, introduces Persian slang lexicon. After mentioning Najafi's view on the classification of type slang, he describes the general characteristics of the work. Then, in a six-line paragraph, he only criticizes part of its phonetic transcription method and then states the advantages of the work over other dictionaries.
3. Methodology
This research examines the extent of its success in adhering to the principles of contemporary lexicography through a detailed study and examination of Persian slang lexicon.
4. Results
Compared to similar works, Abolhasan Najafi's Persian slang lexicon is the most consistent with the standards of contemporary lexicography.
So far, Persian slang lexicon is the best work in the field of Persian slang lexicography due to its structural methodology.
5. Discussion
Previous works in the field of criticism of Persian slang lexicon had only dealt with a limited and brief examination of this work, and none had criticized all elements of the culture, such as: entry, evidence, phonetics, and etymology, in accordance with scientific and modern standards of lexicography. However, the present study has examined and criticized it in detail with the aim of proving the superiority of this lexicon over similar works.
6. Conclusion
Despite all its structural shortcomings, the Persian slang lexicon remains the best—and perhaps the only—lexicon in the field of slang language. This is because it has examined slang Tehrani lexical units from the beginning of the 14th [solar] century using an extensive written corpus, to the extent that half of its entries have not been found in any previous general or even slang Persian lexicons. Furthermore, Persian slang lexicon has examined the entries in accordance with standard, up-to-date lexicographical practices; upon recording an entry, the dictionary—wherever possible—provides phonetic transcription, etymology, grammatical identification, and occasionally usage labels, followed by a definition, illustrative examples, and the sources for those examples. In addition to these features, it is the first slang lexicon to have recorded even negative verb forms with their specific slang meanings.
Bibliography:
A’lam, Houshang. (2001). Again about Persian slang lexicon. Nameh Farhangestan, 1(17), 96-125.
Haqhshenas, Ali Mohammad. (1990). Which is slang or colloquial Persian language?. Danesh Publication, 96, 59-65.
Khorramshahi, Baha'uddin. (1990). A turning point and profound change in Persian lexicography. Bukhara, 12, 352-387.
Khorramshahi, Baha'uddin. (2008). From Word to lexicon. Nahid.
Naghzgooye kohan, Mehrdad. (2007). History of Persian slang lexicography. Lexicography (Special Issue of the Academy Journal), 1, 167-183.
Najafi, Abolhasan. (2008). Persian slang lexicon. Niloufar.
کلیدواژه‌ها English
1- مقدمه
زبان از منظر نوع طبقۀ گویشورانش به سه دستۀ فرامعیار، معیار و زیرمعیار تقسیم می‌شود. گونۀ فرامعیار ویژۀ متون ادبی کهن است که در آن از آرایه‌های ادبی و دستور تاریخی استفاده می‌شود. زبان معیار همان گونۀ مکتوب رسمی و رایج زبان است که میان طبقۀ تحصیلکردۀ پایتخت‌نشین رواج دارد و زبان زیرمعیار (گفتاری) نیز خود به دو دستۀ «روزمره/ محاوره/ تداول» و «عامیانه» تقسیم می‌شود. گونۀ روزمره همان زبان گفتاری قشر فرهیختۀ جامعه است و گونۀ عامیانه متعلق به طبقات نیمه‌فرهیخته است که خود دارای دو دستۀ «عامیانه در معنای متداول آن» و «جاهلی» است. گونۀ عامیانه دارای ترکیب‌های کنایی و استعاری همراه با طنز است و گونۀ جاهلی ویژۀ طبقات کم‌سواد، بیسواد یا ضداجتماعی است که معمولاً برخی از فرایندهای واجی مانند قلب (چیسپ به‌جای چیپس) در آن نمود دارد و طبقۀ تحصیلکرده یا نیمه‌فرهیخته از به کار بردن آن خودداری می‌کند (نجفی، 1387).
در دورۀ معاصر، فرهنگهای بسیاری در شرح و تعریف واژه‌ها و ترکیب‌های زبان عامیانه نوشته شدهاست؛ از جمله: فرهنگ لغات عامیانه نوشتۀ محمدعلی جمال‌زاده، فرهنگ لغات عامیانه و معاصر از رضا انزابی‌نژاد و منصور ثروت، فرهنگ فارسی عامیانه از ابوالحسن نجفی و کتاب کوچه از احمد شاملو.
از میان آثار مذکور، فرهنگ فارسی عامیانه تنها در چهار مقاله، به‌طور شاخص نقد شدهاست که البته بسیاری از جنبه‌های فرهنگ‌نویسی در آنها بررسی نشدهاست؛ از سوی دیگر، مطالعه و بررسی اجمالی فرهنگ یادشده در آغاز، این فرضیه را بنا نهاد که اثر مذکور بهترین فرهنگ عامیانۀ معاصر است. از این رو، ضرورت نقد همه‌جانبۀ اثر و تأیید یا رد فرضیۀ یادشده انگیزۀ تألیف این نوشتار قرار گرفت. در این مقاله، پس از ارائۀ پیشینۀ پژوهش، به معرفی و نقد فرهنگ فارسی عامیانه می‌پردازیم و در پایان، نتیجه‌گیری مبحث را ارائه می‌کنیم.
2. پیشینۀ پژوهش
دربارۀ نقد فرهنگ فارسی عامیانه، تاکنون چهار مقاله نوشته شدهاند:
1) خرمشاهی، بهاءالدین، «نقطۀ عطف و تحول ژرف در فرهنگنگاری فارسی»، بخارا، ش 12، خرداد و تیر 1379، 352ـ387.
2) حق‌شناس، علی‌محمد، «فرهنگ فارسی عامیانه یا گفتاری، کدام؟»، نشر دانش، ش 96، تابستان 1379، 59ـ65.
نویسنده این فرهنگ را مانند بسیاری از آثار مشابه، داده‌بنیاد می‌داند که بر اساس پیکرۀ زبانی مشخصی تدوین شدهاست و این خصیصه در کنار جامعیت و انسجامی که به اثر می‌بخشد، آن را از منابع مهم بسیاری نیز محروم می‌کند. مثلاً ترکیبات «آب در دهن کسی جمع شدن» در معنای «اشتهای کسی تحریک شدن» و «آب از سر کسی گذشتن» در معنای «مغلوب مشکلات شدن» مدخل نشده‌اند. دیگر اینکه برخی مدخل‌ها بدون ذکر معنای عامیانۀ خود یا حتی شاهد ثبت شدهاند. مثلاً مدخل «آی بی‌کلاه» با معنای قاموسی خود و در نتیجه بدون ذکر شاهد کنایی آمده‌است و مدخل«آی باکلاه/ آی مدّی» نیز با معنای تحت‌اللفظی و قاموسی خود ثبت شدهاست؛ در حالی که می‌توان از شاهد آن معنای کنایی مناسب را استخراج کرد (64ـ65). حق‌شناس امتیازات ویژۀ این اثر را نیز چنین ذکر می‌کند: پیکرۀ زبانی مؤلف کاملاً مشخص و چارچوب‌دار است، برخی کلمات که در ظاهر متعلق به طبقۀ رسمی زبان هستند، ولی در تداول عامه با معنای مجازی به‌کار می‌روند، نخستین بار در این اثر ثبت شدهاند؛ مانند: کتابی (در معنای کم‌ضخامت)، مالیدن (در معنای منتفی شدن) و سررشته (در معنای اطلاع و آگاهی). همچنین معنای عامیانۀ واژه‌های دستوری برای نخستین بار در این فرهنگ توصیف شدهاند (61). برای مثال، حرف اضافۀ «به» با ده معنا ثبت شدهاست که در ادامه به سه مورد آن اشاره می‌کنیم:
1) پیش از: دو ساعت به ظهر بیدار شدم.
2) وابسته به، منوط به: اگر مردی به ریش... است، بز هم دارد.
3) قسم به، سوگند می‌خورم به: به پنج تن اگر من اهل این حرف‌ها بوده باشم.
یا تعدادی از معانی حرف ربط «تا» به این صورت ضبط شدهاست:
1) تا جایی که: تا چشم کار می‌کند.
2) به محض اینکه: تا ازش غافل شدم، قالیچه... را برداشت.
3) (پیش از فعل به وجه التزامی) برای بیان معامله به مثل: می‌خواستی نکنی تا نکنم.
3) اعلم، هوشنگ، «باز هم دربارۀ فرهنگ فارسی عامیانه»، نامۀ فرهنگستان، ش 17، بهار 1380، 96ـ125.
این محقق بسیاری از مدخل‌های فرهنگ را به‌دلیل نوع منابع پیکره و نیز تهرانی نبودن مؤلف، قدیمی و مهجور می‌داند. وی همچنین مدخل‌های عامیانۀ بسیاری را مانند: اوف شدن (در زبان کودکانه)، بای‌بای (کردن)، پیرسّگ، خارجکی، خدا ببخشد (در جواب «ببخشید!»)، شوکه کردن/ شدن، طیّب و طاهر، عمَرکشان، لنگ‌دراز و نوکر بابای کسی نبودن شایستۀ ضبط در فرهنگ می‌داند. (103و105) که علت فقدان آنها را مراجعه نکردن مؤلف به نشریه‌هایی چون توفیق، باباشمل و یا آثار صادق چوبک، محمد مسعود و نیز کتاب کوچه می‌پندارد (108). وی برخی از تلفظ‌ها را به‌دلیل استفاده از منابع مکتوب، رسمی و غیرعامیانه می‌داند (ناکَس، نشَستن) (119). اعلم عیب دیگر اثر را تعیین نشدن مراتب زبانی (رسمی، مهجور، جاهلی، عامیانه) مدخل‌ها می‌داند و معتقد است که اطلاع از این مراتب برای مؤلفان فرهنگهای دوزبانه (جهت یافتن معادل‌های سبکی) و گویشوران زبان (برای اطلاع از نوع جایگاه اجتماعی استفاده از واژگان یا مثل‌ها) ضروری است (122). وی قدیمی بودن زبان برخی از تعاریف، ناهماهنگی در شیوۀ ضبط تلفظ‌ها و ذکر نکردن متضادهای مدخل‌ها را از دیگر عیوب این اثر دانسته‌است (124ـ125).
4) نغزگوی کهن، مهرداد، «تاریخچۀ فرهنگ‌نویسی عامیانۀ فارسی»، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، ش 1، دی 1386، 167-183.
نویسنده در ادامۀ تاریخچۀ فرهنگنگاری گونۀ عامیانه، به معرفی فرهنگ فارسی عامیانه می‌پردازد. وی پس از ذکر دیدگاه نجفی دربارۀ طبقه‌بندی گونۀ عامیانه، ویژگی‌های کلی اثر را بیان می‌کند. سپس در یک بند شش‌سطری تنها به نقد بخشی از شیوۀ آوانویسی آن بسنده می‌کند و پس از آن، امتیازات اثر را نسبت به فرهنگهای دیگر بیان می‌کند.
معرفی اجمالی و نقد اثر
انتشارات نیلوفر چاپ اول فرهنگ فارسی عامیانه را در سال 1378 و چاپ دوم آن را در سال 1387 منتشر کرد. این اثر کلمات و عبارات محاوره‌ای تهرانی را از آغاز قرن چهاردهم و با استفاده از پیکرۀ زبانی وسیع (114 منبع نوشتاری) مورد بررسی قرار داده‌است (نجفی، 1387). نجفی پس از ثبت مدخل و آوانگاری آن، در برخی از موارد، به ریشه‌نگاری، ذکر هویت دستوری و برچسب کاربردی (مانند: به لحن تحقیر، به لحن استهزا) پرداخته و در ادامه، تعریف، شاهد و منبع شاهد را نیز ذکر کرده‌است. در ادامه، ارزیابی بخش‌های مختلف این فرهنگ خواهد آمد:
1) نامگذاری و تشخیص گونۀ زبانی عامیانه
ویژگی‌ها
در این فرهنگ، عناصر مربوط به ساحت‌های صرفی، نحوی و معنایی زبان عامیانه وجود دارند که حتی برخی از آنها می‌توانند در ساختار «زبان روزمره/ تداول/ محاوره» نیز به کار روند. در بخش صرفی، واژگانی چون: مَزَنگ و کِنِس حاصل فرایند «ساخت واژگان ساده از راه الگوهای آوایی ممکن ولی ناموجود» هستند و واژگانی مانند: هلفدانی و دَبَنگوز نتیجۀ ساخت «واژگان غیرساده از راه نوواژگان سادۀ جعلی» هستند. استفاده از ساخت‌های نحوی ترکیباتی مانند: صدتایک‌غاز، ازمابهتران، ننه‌من‌غریبم‌بازی و بریزوبپاش را ایجاد کرده‌است و در نهایت، صورت‌بندی معنایی جدید با بهره‌گیری از ساخت‌های استعاری و کنایی، موجب شکل‌گیری ترکیباتی مانند: «تازه‌به‌دوران‌رسیده (نودولت)» و «عقل کسی پاره‌سنگ برداشتن (کم‌عقل بودن)» شدهاست (حق‌شناس، 1379).
برخی از واژگان و ترکیبات این فرهنگ گاه تا مرز زبان معیار پیش می‌روند و حتی خود مؤلف نیز این ادعا را تأیید می‌کند؛ چنان‌که در صفحۀ نه این اثر چنین می‌نویسد: «زبان عامیانه تنها منحصر به لغات و ترکیبات نیست؛ بلکه بسیاری از معانی واژه‌های زبان معیار و حتی زبان ادبی که غالباً از دید فرهنگ‌نویسان پوشیده مانده یا نادیده گرفته شدهاست، نیز باید جزو زبان عامیانه شمرده شود». در این فرهنگ، برخی تعابیر به‌دلیل کنایه‌آمیز بودن، لزوماً «عامیانه» تلقی شدهاند؛ درحالی که می‌توانند در ساختار زبان معیار نیز به کار روند. مانند: آبکی، آدمک، آقا (سرور)، امتحان دادن، امضا دادن (کنایه از تعهد دادن)، انس گرفتن، انگل (کنایه از طفیلی و سربار)، بابتِ، باد داشتن، باد سرخ (نوعی بیماری)، به بار آوردن (موجب شدن)، بارانی (نوعی لباس)، بازاری (مبتذل)، بالابان (نوعی طبل)، بانمک (کنایه از دلچسب و مطبوع)، بانی خیر شدن، بته‌جغّه (نوعی نقش لباس)، بددل (کنایه از بدبین)، بدذاتی، بدقدم (کنایه از نحس)، برّه‌موم (نوعی موم سیاه)، بست (پناهگاه مقدس) (خرمشاهی، 1387)، پرهیزانه، تلافی کردن، تلنگر، جانماز، جفت، سحری، شب اول قبر، صف بستن، وقت‌گیر، یخ در بهشت.
بنابراین با بررسی تمام این جوانب در اثر نجفی، به این نتیجه می‌رسیم که بنا به نوع آثار موجود در پیکرۀ زبانی، این فرهنگ ماحصل زحمات نجفی در کشف معانی واژگان زبان زیرمعیار و حتی معیار است. از این جهت شاید شایسته‌تر است که نام این اثر را «فرهنگ فارسی گفتاری امروز» یا «فرهنگ فارسی متداول» بدانیم (حق‌شناس، 1379).
ویژگی‌ها
2ـ1) ضبط مدخل بر اساس خوشۀ معنایی
مدخل‌ها و زیرمدخل‌ها بر اساس خوشۀ معنایی و توجه به واژۀ پایه ضبط شدهاند؛ یعنی زیرمدخل‌های «از پا افتادن» و «این پا آن پا کردن» ذیل مدخل «پا» آمده‌اند. ترتیب الفبایی خود زیرمدخل‌ها نیز بر اساس روش خوشه‌ای است. یعنی در ابتدا، زیرمدخل‌هایی که با «پا» شروع می‌شوند، می‌آیند و سپس آنهایی که با کلمات دیگری (مثلاً حروف) آغاز می‌شوند، ذکر می‌شود. در مواردی که تشخیص واژۀ پایۀ ترکیب دشوار است و چند کلمه دارای ارزش معنایی یکسان هستند، ترکیب ذیل اولین کلمۀ آن می‌آید. مثلاً ترکیب «چوب توی سر سگ زدن» ذیل مدخل «چوب» می‌آید (نجفی، 1387).
2ـ2) ضبط مدخل به صورت فعلی
در فرهنگ‌نویسی ترکیبات فعلی غالباً به صورت مصدری ضبط می‌شوند؛ مانند: گلیم خود را از آب بیرون کشیدن. اما گاهی ضبط صورت مصدری برخی عبارات عامیانه ممکن نیست؛ چراکه در گفتار امروزی، به صورت جمله‌ای، بدون تغییر و با حالتی منجمد استفاده می‌شوند؛ مثلاً «آه ندارد که با ناله سودا کند» را نمی‌توان به شکل «آه نداشتن که با ناله سودا کردن» ضبط کرد. این مدخل در فرهنگ سخن نیز بدین شکل ضبط شدهاست (انوری، 1382). دیگر مدخل‌های مشابه فرهنگ که به صورت منجمد ضبط شدهاند، عبارتند از: آب می‌خورد توی گلویش پیداست، آتش از گورش ببارد، هر جا آش است او فرّاش است، باقی عمرش را به شما داد، بدتر از این نمی‌شود، پدرِ... بسوزد، پُرش رفته کمش مانده، آن‌جا که عرب نی بیندازد (یا: انداخت)، جدش کمرش بزند، جسارت است، سرت را درد نیاورم، سر زبانش آمد که بگوید، صدتا چاقو می‌سازد که یکیش دسته ندارد، چه نشسته‌ای!، هفته که هفت روز است، همچه بگویم، همین است که هست، تا یادم نرفته/ تا یادم است، یکی چشم گاو است.
2ـ3) ضبط مدخل به صورت فرمولی
مؤلف صورت برخی از مدخل‌های چندجزیی را که جزء اسمی آنها متغیر است، به شکل فرمول دستوری آن ضبط کرده‌است که شاید در نوع خود کم‌سابقه باشد (نغزگوی کهن، 1386). مثلاً شواهد افعال «شکّم برداشت» و «ترس ورش داشت» ذیل مدخل‌های «اسم + ضمیر متصل + برداشتن» و «اسم + برش داشتن» آمده‌است. در ادامه، چند مدخل فرمولی را همراه با شاهد آن (در کمانک) ذکر می‌کنیم:
آدم از آن + صفت تفضیلی + نباشد (آدم از آن بدسلیقه‌تر نباشد)،
اسم کسی دررفتن که. اسم کسی دررفتن به + اسم/ اسم کسی + صفت + دررفتن (اسم من دررفته که/ اسمش به بی‌ناموسی دررفت/ اسمش مستبد دررفته بود)،
این + اسم + هم + همان اسم + است؟ (این جا هم جا بود؟)،
از این + صفت تفضیلی + نمی‌شود (از این آبادتر نمی‌شود)،
اسم + ضمیر متصل + بردن (شانسش برد)،
اسم + ضمیر شخصی متصل + زدن (شانسش زد)،
نشستن به (+ مصدر)/ نشستن و (+ فعل) (می‌نشستند به تخمه شکستن/ می‌نشینند و می‌گویند...)،
هرچه + اسم + بودن (هرچه آدم بود).
2ـ4) توجه به نیم‌فاصله در صورت مدخل
یکی از ویژگی‌هایی که شاید در کمتر فرهنگی یافت می‌شود و در این اثر وجود دارد، توجه به نیم‌فاصله در ثبت صورت مدخل است. مؤلف هر دو شکل چسبان و نیم‌فاصله‌دار مدخل را ضبط کرده و بین آنها با خط کج فاصله انداخته‌است؛ مانند: آبدزدک/ آبدزدک. موارد دیگر عبارتند از: آبخوری/ آبخوری، آدمیزاد/ آدمیزاد، آفتابرو/ آفتابرو، اوراقچی/ اوراقچی، بجا/ به‌جا، بِش‌باد/ بشباد، شبپره/ شبپره، ششلول/ ششلول، میاندار/ میاندار، نانخور/ نانخور، نقلعلی/ نقلعلی، همپالکی/ همپالکی، یاردانقلی/ یاردانقلی، یکباره/ یکباره.
2ـ5) قرار دادن اجزای اختیاری در داخل کمانک
اجزایی که وجود یا نبود آنها تغییری در معنا ایجاد نمی‌کند، باید داخل کمانک قرار گیرند که در این فرهنگ نیز این‌گونه عمل شدهاست؛ مانند: آب (به) دست شمر افتادن، یک (قُلُپ) آب هم رویش، (این) آخر سری‌ها، اخم‌های خود را تو(ی) هم کردن، ادا (و) اطواری، افسار خود را (به) دست کسی دادن، اله (کردن) و بله کردن، (یک) باکیش بودن، بالا رفتن (و) پایین آمدن، بلا (به) سر کسی آمدن، بو(یی) نبردن از چیزی، پا(ی) منقلی، دو (تا) پا داشتن دو (تا) پا هم قرض کردن، پته (و) پوتۀ کسی را روی داریه ریختن، سر پیاز (بودن) ته پیاز بودن، سرجهاز(ی)/ سرجهیز(یه)، سر کسی جای دیگر (بند) بودن، شاخ (و) شانه کشیدن، هفت (تا) جان داشتن، یلّلی (و) تلّلی.
2ـ6) تجمیع دو یا چند مدخل مشابه در یک مدخل
در این اثر، دو یا چند صورت مشابه مدخل کنار هم ذکر شدهاند و بین آنها با خط کج فاصله انداخته شدهاست؛ در حالی که هر دو صورت باید جداگانه مدخل شوند و صورت کم‌بسامد به صورت پربسامد (بر اساس منابع پیکره) ارجاع داده شود. در ادامه به تعدادی از این مدخل‌ها اشاره می‌کنیم: آل‌پلنگی/ آلّاپلنگی، جای آباد به تن کسی نگذاشتن/ ... برای کسی باقی نگذاشتن، جرینگه/ جرنگه/ جیرینگه، جوب/ جوق، این رسمش نیست/ این که رسمش نمی‌شود، زنجموره/ زنجه‌موره، هسبند/ هست‌بند، یخه/ یقه، یَسَر/ یسل، یللی زدن/ یللی کردن.
2ـ7) ضبط نکردن صحیح اجزای متغیر مدخل
جزء جانشین مدخل داخل کمانک و به صورت (یا:...) می‌آید. به این معنا که مطلب داخل کمانک می‌تواند، بدون تغییر دادن معنا، جایگزین مطلب قبل از خود و بیرون کمانک شود (نجفی، 1387). در حالی که صورت‌های متغیر یا جانشین باید با خط کج از هم تفکیک شوند. مثلاً مدخل «آب از لب (یا: لک) و لوچۀ کسی راه افتادن» باید به صورت «آب از لب/ لک و لوچۀ کسی راه افتادن» ثبت شود و برای هر دو جزء شاهد جداگانه ذکر شود. تعدادی از مدخل‌های مشابه دیگر عبارتند از: آدمی شدن (یا: بودن)، ارث خرس (یا: شغال) به کفتار رسیدن، اسم خود را عوض کردن (یا: برگرداندن)، اگر از من می‌شنوی (یا: می‌پرسی)، الم‌شنگه به پا کردن (یا: راه انداختن)، بلبل توی گلوی کسی بودن (یا: لانه داشتن)، پا گذاشتن بیخ خر (یا: گلوی) کسی، میان (یا: وسط) زمین و هوا، از زور پیسی (یا: پَسی)، مثل سگ و درویش (یا: گدا)، شاه (یا: پادشاه) وزوزک، شر خود را کندن (یا: کم کردن)، از شر کسی خلاص (یا: راحت) شدن، صابون به شکم (یا: دل) خود زدن (یا: مالیدن)، هِر را از بِر نشناختن (یا: تشخیص ندادن)، هزار بیشه (یا: پیشه)، یخۀ کسی را چسبیدن (یا: گرفتن).
2ـ8) تجمیع صورت‌های مختلف املایی در یک مدخل
صورت‌های مختلف املایی در یک مدخل گرد آمده‌اند و با خط کج از هم جدا شدهاند (نغزگوی کهن، 1386)؛ در حالی که باید هرکدام جداگانه مدخل شوند و صورت کم‌بسامد به صورت پربسامد ارجاع داده شود. در ادامه، به تعدادی از این‌گونه مدخل‌ها اشاره می‌کنیم: آقبانو/ آغبانو، اتراق/ اطراق، اتو/ اطو، باجناغ/ باجناق، باباغوری/ باباقوری، بدقلق/ بدغلق، پاتق/ پاتوق/ پاتوغ، پلغّیدن/ پلقّیدن، تُقُلی/ تُغُلی، جغجغه/ جقجقه، ریغو/ ریقو، زاقّ و زوق/ زاغّ و زوغ/ ذاقّ و ذوق، زغنبوت/ زقنبوت، سرتغ/ سرتق، سلاتون/ سلاطون، نَتَربوق/ نطربوق، والذّاریات/ وزّاریات، وق‌زده/ وغ‌زده، یالقوز/ یالغوز، یغلاوی/ یقلاوی، یغنِعلی/ یقنعلی.
در مقدمۀ اثر دربارۀ شیوۀ آوانگاری چنین آمده‌است: آوانگاری کلمات متداول و معروف ثبت نشدهاست. تلفظ کلمات کم‌کاربرد یا دارای چند تلفظ، به روش سنتی ضبط شدهاست. آوانگاری کلمات کم‌کاربردی که دارای حرف «واو»، با پنج وجه مختلف (یک صامت، دو مصوت، یک مصوت مرکب و یک حرف ناملفوظ: خوار) هستند، به روش لاتین ثبت شدهاست. در برخی از موارد هم برای رفع ابهام، از هر دو روش استفاده شدهاست (نجفی، 1387).
ویژگی‌ها
3ـ1) منسجم نبودن شیوۀ آوانگاری
با مطالعۀ شیوه‌نامۀ اثر که در بالا ذکر شد، درمی‌یابیم که اولین ایراد وارد بر آوانگاری، نبود انسجام است. مؤلف از هریک از شیوه‌های سنتی و بین‌المللی به فراخور نوع مدخل استفاده کرده و حتی گاهی هم‌زمان، برای رفع ابهام از هر دو روش بهره برده‌است؛ در حالی که با آوانگاری لاتین هیچ ابهامی در تلفظ مدخل باقی نمی‌ماند. تعدادی از مدخل‌های دارای آوانگاری سنتی عبارتند از: آدَمَک، آمَدَنه، اُستُخوانی، اِسکِن، اِسم وَ رَسم، اَشرَفی، بادکُنَک، بِبین و بِتَرَک، بُختُ‌النَّصر، پَستَک، تُپُل/ تُپُلی، ثِقل، جُداجُدا، جُرجِت، جُعَلَّق/ جُعَلنَق، رانَکی/ رونَکی، راهِ حَل، رَجَز، رَفتِگار، یاردانقُلی/ یاردانقُلی، یَخ‌بَندان، یِلخی، یَواشَکی.
شماری از مدخل‌های دارای آوانگاری بین‌المللی عبارتند از: آتا و اوتا، آج و داغ، آگوز، ابوالبشر، الآنه، اوباش، اوراق، بادیه، باریکه، باقیات و صالحات، پادوی/ پادویی، تاتی‌تاتی، تروتیل/ تروتیلی، تقویتی، زال و زاتول، سر و رو، شاشی، صاف و صوف، صیغه‌رو، موخوره، موتور، یاالله، یاد و هوش، یارو، یاسین.
تعدادی از مدخل‌هایی که به هر دو صورت آوانگاری شدهاند، عبارتند از: آب جو، آب چلو، اتول/ اوتول، اتو/ اطو، اخت و جور، اَخی، باد و بروت، ببو، بتّرَکی، بچگی، پررویی، تُپُّز، تته‌پته، تجدیدی، تِجیر، جار و جنجال، رانَکی/ رونکی، رأی، یا قدوس، یلخی، یَل‌یَلی، ینگه.
3ـ2) نبود آوانگاری در برخی از مدخل‌ها
مدخل‌های رایج، طبق گفتۀ خود مؤلف در مقدمه، اساساً آوانگاری ندارند. در حالی که ممکن است تلفظ مدخلی برای کاربر غیرفارسی‌زبان مشکل باشد؛ از این رو تمامی مدخل‌ها باید دارای آوانگاری باشند. در ادامه، شماری از مدخل‌های بدون آوانگاری را ذکر می‌کنیم: آتش، آخر (و) عاقبت، آزار، آژدان، امروزی، امضا، انداختن، ایراد، بالابان، بافتن، توانستن، جارو، میخ، ناباب، هاج و واج، هشتاد، هفته، یابو، یادگاری، یخ، یک.
ویژگی‌ها
نبود ریشه‌نگاری در برخی از مدخل‌های غیرفارسی
ناهماهنگی در ضبط ریشۀ کلمات وجود دارد. مثلاً مدخل‌های افه (از ریشۀ فرانسوی effet)، باطوم (از ریشۀ فرانسوی baton) و «سننه (از ریشۀ ترکی) ریشه‌نگاری شدهاند؛ اما ریشۀ برخی دیگر از کلمات ضبط نشدهاست. مانند: تیلیت (از ریشۀ عربی «ترید»)، حلیم (از ریشۀ عربی «هلیم»)، زاپاس (از ریشۀ روسی zâpâs)، سنکوپ (از ریشۀ فرانسوی syncope)، فول (از ریشۀ انگلیسی foul)، گاماس‌گاماس (ریشۀ ارمنی «یواش‌یواش»)، مُرکروج ( از ریشۀ فرانسوی mercurerouge) و ملافه (از ریشۀ عربی «ملحفه») (اعلم، 1380).
اینجانب پس از بررسی بخش‌های دیگر کتاب، به موارد دیگری که ریشه‌نگاری نشده‌اند دست یافته‌ام. برای این منظور، از فرهنگ هشت‌جلدی سخن (1382) بهره گرفته‌ام: آپارتمان (از ریشۀ فرانسوی appartement)، آپارتی/ آپاردی (ترکی)، آجان/ آژان (فرانسوی)، آرتیست (از ریشۀ فرانسوی artiste)، اتاق (از ریشۀ ترکی اطاق)، اجاق (ترکی)، ارگاندی (فرانسوی: organdi)، باسلق (ترکی)، بلیت/ بلیط (از ریشۀ فرانسوی billet)، بورس (از ریشۀ فرانسوی bourse)، پاپاخ (ترکی)، پاتیس (از ریشۀ فرانسوی baptiste)، پاتیل (سنسکریت)، پز (از ریشۀ فرانسوی pose)، توپ (ترکی)، ریال (از ریشۀ اسپانیایی real)، ژست (از ریشۀ فرانسوی geste)، ژیگول (از ریشۀ فرانسوی gigolo)، سپور (ترکی)، سماور (روسی)، سورچی (ترکی)، سوغان/ سوقان (از ریشۀ عربی سَوَقان)، شقاقُلوس/ شاقلوس/ شاقولوس (واژۀ معرب از ریشۀ یونانی)، شیک (از ریشۀ فرانسوی chic و آلمانی schick)، وافور (از ریشۀ لاتینی واپور)، یالقوز/ یالغوز (ترکی)، یُخلا (ترکی).
ویژگی‌ها
5ـ1) توجه به ماهیت دستوری حروف اضافۀ مرکب
این فرهنگ در بخش هویت دستوری، به ساختار حروف اضافه‌ای مانند: به سویِ/ سویِ، در بالایِ/ بالایِ، در سرِ/ سرِ و ... توجه ویژه‌ای داشته‌است و برخلاف بیشتر فرهنگ‌ها که این ترکیبات را به‌دلیل حذف حرف اضافه در گونۀ عامیانه (بالایِ، رویِ، سرِ)، اسم تلقی کرده‌اند، برچسب حرف اضافه برای آنها منظور داشته‌است (نجفی، 1387)؛ مثلاً «پایِ» به صورت «پایِ/ به پایِ» مدخل شدهاست. او همچنین مدخل‌هایی مانند: بالایِ، پشتِ، پهلویِ، پیشِ، جلوِ، رو(یِ)، سرِ، میانِ و ورایِ را با هویت حرف اضافه ثبت کرده‌است.
5ـ2) ضبط مدخل‌هایی با هویت دستوری جدید در زبان عامیانه
یکی از ویژگی‌های زبان فارسی کاربرد اسم در مقام صفت است (لازار، 1384) که در فرهنگ فارسی عامیانه، به این نکته توجه شدهاست؛ یعنی مؤلف به تغییر هویت دستوری برخی از کلمات در بافت عامیانه اشاره کرده‌است. مثلاً اسم «اوراق» در بافت عامیانه، در مقام صفت (این یارو... دیگر اوراق شده) به کار می‌رود که در فرهنگ با این معنای جدید، ثبت شدهاست. در ادامه، تعدادی دیگر از این‌گونه مدخل‌ها را ذکر و معنای خاص عامیانۀ آن را داخل کمانک بیان می‌کنیم: ادبار (کاربرد صفتی: کار لعنتی و ادبار)، اراذل (کاربرد صفتی: آن مردکۀ اراذل، در مقام اسم مفرد: آن اراذل و اوباشی که... دختر بهش دادید)، بچه (کاربرد صفتی: چه‌قدر بچه‌ام من)، برزخ (کاربرد صفتی: نمی‌دانی چه برزخ شده بود)، پاتیل (کاربرد صفتی: به خانه که می‌رسیدی پاتیل می‌شدی)، پختنی (کاربرد اسمی: هر شب پختنی درست می‌کرد)، پُری (کاربرد قیدی به معنای «زیاده، چندان، پُر»: پری هم نامربوط نمی‌گوید)، تازه (کاربرد اسمی: چه تازه‌ای از جنگ دارید؟)، تغار (کاربرد صفتی به معنای «درشت، بزرگ، فراخ»: چشم تغار)، تنهایی (کاربرد قیدی: می‌ترسید تنهایی کوچه برود)، ریز (کاربرد اسمی به معنای «صورت، فهرست با ذکر جزئیات»: ریزِ هر جور سلاحی را داشت)، زخم (کاربرد صفتی: زنجیر... به ران زخم قاطر می‌زد)، صیغه (کاربرد صفتی: آقا... چهار زن صیغه دارند)، نوشتنی (کاربرد اسمی: دو روز نوشتنی نداریم)، هوش (کاربرد صفتی به معنای «هوشیار، بهوش»: دلم می‌خواست هوش بودی).
5ـ3) تعیین نشدن هویت دستوری برخی از مدخل‌ها
مؤلف هویت دستوری بسیاری از مدخل‌های غیرمرکب (مدخل مرکب: متشکل از دو واحد واژگانی و دو تکیه) را نیز تعیین نکرده‌است و این خود نقیصۀ بزرگی در تألیف فرهنگ است؛ مانند: آبکی، آپاچی، آتشک، آدمک، اسقاطی، اقوام، اکابر، الُو، بافور، بنگی، بور، یخدان، یُخلایی.
5ـ4) تفکیک نشدن هویت‌های دستوری از یکدیگر
مسئلۀ دیگری که شاید به‌سختی بتوان آن را در شمار ایرادات کتاب به حساب آورد، تفکیک نشدن هویت‌های دستوری از یکدیگر است. مؤلف در برخی از مدخل‌ها، دو هویت دستوری را با تعریف و شاهد یکسان ثبت کرده‌است که مخاطب را در تشخیص اینکه کدام تعریف و کدام شاهد متعلق به کدام هویت دستوری است، دچار مشکل می‌کند. مثلاً هویت دستوری مدخل «بریده‌بریده» را به صورت «صفت و قید» ضبط کرده و یک تعریف و سه شاهد برای هر دو هویت ذکر کرده‌است. در حالی که شایسته بود که برای دوری از ایجاد ابهام در ذهن کاربر، برای هرکدام از هویت‌های صفت و قید، یک تعریف و یک شاهد جداگانه ثبت می‌کرد. تعدادی از مدخل‌های مشابه دیگر عبارتند از: اشتباهی، بلند، پرت و پلا/ پرت و پرا، رُک، سر سیری، سیخ، ناغافل، هاج و واج.
یکی از امتیازات ویژۀ فرهنگ فارسی عامیانه این است که نخستین اثری است که معنای عامیانۀ صورت منفی افعال را نیز ضبط کرده‌است (نغزگوی کهن، 1386). مثلاً ذیل مدخل «کردن»، مصدر «نکردن» را آورده و آن را چنین تعریف کرده‌است: «کوتاهی کردن، غفلت کردن (از انجام دادن کار لازمی)». همچنین شاهد «نکردم دوتا دانه اسپند بریزم آتش...» را به‌عنوان مؤید معنا ذکر کرده‌است. در این قسمت پس از ذکر انواع تعریف‌نگاری به بیان ویژگی‌های آن در این اثر می‌پردازیم:
6ـ1) انواع
6ـ1ـ1) تحلیلی: در این نوع تعریف‌نگاری، نوع، جنس، فصل و حتی گاه عرضیات معرَّف بیان می‌شود. مثلاً در تعریف «ابر» آمده‌است: «قطعۀ اسفنج یا مادۀ پلاستیکی شبیه اسفنج (جنس) که برای شستشوی بدن یا ظروف به کار برند (فصل).» مثال‌های دیگر عبارتند از: آجیل مشکل‌گشا، آخ کسی درآمدن، آدم خود را شناختن، اتابکی، اتاق‌داری، باج سبیل، خود را باختن، خود را از تا نینداختن، تابلو، نادختری، هار و هور، هجی کردن، توی هچل افتادن، یابو، یاسین به گوش خر خواندن.
6ـ1ـ2) ترادفی: گاه از تعریف به مترادف استفاده می‌شود؛ به این معنا که واژه به‌وسیلۀ واژگان شناخته‌شدۀ قبلی تعریف می‌شود. مثلاً در تعریف «آجری» آمده‌است: «خوب، مرغوب». شواهد مشابه دیگر عبارتند از: آزار، آسمان‌جل، ابوالبشر، اَخ، بادکرده، پابرجا/ پابه‌جا، پاگیر شدن، پایۀ چیزی را گذاشتن، نااهل، ناباب، ناخنی، واجب، واخورده، وارد، هَتَک، هِرت، یامفت.
6ـ1ـ3) ترکیبی از تحلیلی و ترادفی: در بعضی از موارد نیز از ترکیب تعریف‌های تحلیلی و ترادفی استفاده می‌شود؛ مثلاً در تعریف «جانماز» آمده‌است: «فرش کوچک که گسترند (جنس) و روی آن نماز گذارند (فصل)، سجاده (مترادف)». موارد مشابه دیگر عبارتند از: آزگار، آیینه منم، ابواب‌جمعی، اجل کسی رسیدن، از آن طرفی، باد سام، باد و بُروت، بدلی، سر حساب شدن (یا: آمدن)، شاش کسی کف کردن، شاگرد، ناپسری، ناشیگری، نان شب، هزار تو، یتیم‌‌خانه.
6ـ1ـ4) نقشی: گاه تعریف نمایانگر نقش و کاربرد مدخل در موقعیت‌های مختلف است؛ مثلاً مدخل «(مگر) آرد توی دهنت است؟» چنین تعریف شدهاست: «به طعنه به کسی که بی‌جهت سکوت کرده باشد، گویند.» تعدادی از موارد مشابه دیگر عبارتند از: آفتاب از کدام طرف دمیده (یا: درآمده)؟، اختیار دارید!، ارواح آن...!، اُلُب اُلُب سنگ سُرُب، بسم‌الله، بعض شما نباشد، پِخ، پول من و تو ندارد، رد احسان نمی‌کنم، سبیل‌های کسی را کفن کردن، بخشکی شانس!، ناف کسی افتادن، هفت قرآن در میان.
6ـ1ـ5) جمله‌ای: تعریف مدخل‌های جمله‌ای، به‌درست، معمولاً به صورت جمله است؛ مانند: آدم آه و دم است (آدمی زیاده ظریف و آسیب‌پذیر است و به آسانی شکسته می‌شود)، موارد دیگر عبارتند از: هرجا آش است او فرّاش است، استخاره ندارد، اصرار بیش از این نمی‌شود، برای خودت می‌گویم، از او هرچه بگویی (یا: بگویید) برمی‌آید، پیش خودمان بماند، ترس ندارد، جا نیست (که) سوزن بیندازی، این نشد یکی دیگر، میان ما (که) از این حرف‌ها نیست، یک وقت دیدی (یا: می‌بینی)، همچه بگویم، هواش (یا: هوایش) پس است، تا یادم نرفته/ تا یادم است.
6ـ1ـ6) تعریف صفت با «که» ربط آغازین: تعریف برخی از صفت‌ها، از جمله تعدادی از صفت‌های فاعلی با «که» شروع می شود؛ یعنی موصوف (کسی/ چیزی) حذف می‌شود و حرف «که» که بیانگر صفت بودن مدخل است، در آغاز تعریف می‌آید. مانند مدخل «آدم‌نمون» که به صورت «که همۀ خصوصیات انسانی را از دست داده باشد» تعریف شدهاست. موارد دیگر عبارتند از: آمپول‌زن، اتوکشیده، اخلاقی، باج‌خور، بادآورده، بی‌بُته، پاسبک، پاسوخته، جانی، زبل، هافهافو/ هفهفو، هالو، هرزه، یک‌بخته، یکه‌زا.
6ـ2) ویژگی‌ها
6ـ2ـ1) تعاریف نادقیق
اشکال مهم در این زمینه، ذکر تعاریف نارسا و ناقص است. در زیر، برخی از آنها را نقد و سپس صورت دقیق و کامل آنها را با ارجاع به فرهنگ بزرگ سخن و کتاب کوچه بیان می‌کنیم:
1) آبگاه: «دو بخش کناری زیر شکم در بالای کشالۀ ران»/ این تعریف قدری مبهم به نظر می‌آید؛ زیرا دو بخش کناری زیر شکم به معنای «پهلو» نیز است. فرهنگ سخن علاوه بر «مثانه»، معناهای «پهلو، تهیگاه» و «جای برداشتن یا نوشیدن آب، آبشخور» را نیز برای این مدخل ذکر کرده‌است (انوری، 1382).
2) آتش از گورش ببارد: «نوعی نفرین به کسی که مرده‌است.»/ معنای مذکور نارسا و غیربلیغ است. این مدخل در فرهنگ سخن به صورت «گرفتار شدن به عذاب قبر» تعریف شدهاست (انوری، 1382).
3) آخر (و) عاقبت نداشتن: «به ماجرا کشیدن، بدبختی به بار آوردن؛ خوش‌فرجام نبودن»/ تعریف «به ماجرا کشیدن» قدری مبهم به نظر می‌آید. ذکر دو تعریف دیگر کفایت می‌کرد.
4) اَعرابی: «کلمۀ طعنه‌آمیز به‌ویژه در وصف جوانان»/ کتاب کوچه نیز مانند فرهنگ فارسی عامیانه در فهم دقیق معنای این مدخل درمانده‌است؛ با این وجود، توضیحی تا حدودی رسا ذکر کرده‌است: «... دقیقاً به معنی جوان جاهل یا تهی‌مغز نیست؛ لیکن می‌توان گفت کم‌وبیش احساسی از این مفهوم در آن مستتر است.» (شاملو، 1383).
5) اواخواهر: «مرد امرد مفعول»/ این کلمه در مقام استهزای پسرانی که رفتارهای زنانه دارند نیز به کار می‌رود؛ بنابراین، کتاب کوچه دقیق‌ترین تعریف را ذکر کرده‌است: «به مزاح یا ریشخند، کنایه از موجودی مذکر است که علائق زنانۀ افراطی داشته باشد. مرد زن‌نما. مرد منحرف جنسی. مفعول. کونی» (شاملو، 1383).
6) امتحان پس دادن: «در جلسۀ امتحان به سؤالات جواب دادن»/ این ترکیب فعلی در بافت زبان عامیانه معنای دیگری دارد و آن «روشن و آشکار شدن ماهیت کسی یا چیزی» است. (انوری، 1382).
7) باد انداختن به گلو: «صدای خود را کلفت کردن، عربده کردن»/ این ترکیب در بافت زبان عامیانه معنای «با غرور و تکبر سخن گفتن یا رفتار کردن، فخر به دیگران فروختن» دارد (انوری، 1382).
8) از بغل گوش کسی: «نزدیک به مماس شدن یا تصادم کردن با کسی (در مورد خطر یا چیز خطرناک به کار برند)»/ هویت صورت مدخل قید است؛ ولی تعریف ماهیت مصدری دارد. این مدخل در فرهنگ سخن به صورت «بغل گوش» و با تعریفِ «در فاصلۀ بسیار نزدیک» قید شدهاست (انوری، 1382).
9) بی‌بته: «که جرئت اقدام و عمل ندارد؛ بی‌عرضه»/ این کلمه در بافت عامیانه معنای «بی اصل و نسب» نیز دارد (انوری، 1382).
10) پا توی کفش کسی کردن: «با ایرادها یا آزارهای پیاپی کسی را به ستوه آوردن»/ «دخالت کردن» هستۀ تعریف صحیح این مدخل است. این ترکیب فعلی در فرهنگ سخن به معنای «در کار او دخالت کردن و با او درافتادن، یا سر به سر او گذاشتن» آمده‌است (انوری، 1382). کتاب کوچه نیز یکی از معانی این ترکیب را «در مسائل شخصی کسی مداخلۀ نابجا کردن، در امور دیگران فضولی کردن» ذکر کرده‌است (شاملو، 1380).
11) پنجۀ مریم: «گل سیکلامن»/ این تعریف خود غیرشفاف و غیرگویاست و «گل سیکلامن» نیز نیاز به تعریف دارد. تعریف دقیق این کلمه در مدخل «نگونسار/ نگونسار» در فرهنگ سخن این‌چنین آمده‌است: «گیاهی علفی و زینتی از خانوادۀ پامچال با برگ‌های قلبی‌شکل، گل‌های سرنگون به رنگ‌های سفید، قرمز، یا ارغوانی و ساقۀ زیرزمینی که مصرف دارویی دارد؛ سیکلامن؛ سیکلمه». (انوری، 1382).
12) تابلو: «دارای قیافۀ تکیده و تیره و درهم که خبر از اعتیاد صاحبش به مواد مخدر و به‌خصوص تریاک و شیره می‌دهد.»/ این تعریف بسیار اختصاصی است و تنها منحصر به «اعتیاد» نیست. سخن چنین آورده‌است: «انگشت‌نما و مشخص به‌جهت ویژگی‌های خاص معمولاً ظاهری» (انوری، 1382). کتاب کوچه نیز تعریف «تابلو» (با هویت اسمی) را این‌چنین ذکر کرده‌است: «قیافه یا ظاهری که نمایانندۀ باطن شخص باشد.» (شاملو، 1381).
13) راه باز (است) و جاده دراز: «عبارت طعنه‌آمیز دال بر رخصت اقدام و عمل به کسی که کار را آَسان گرفته باشد.»/ این عبارت شاید در جواب کسی که کاری را آسان گرفته باشد، به کار رود؛ ولی تعریف کامل و جامعی نیست؛ زیرا مفهوم «مخالفت با تصمیم مخاطب یا آسان‌انگاری وی» در تعریف گنجانده نشدهاست. بهترین تعریف را فرهنگ سخن آورده‌است: «هنگامی گفته می‌شود که کسی موافق وضعیتی نیست یا دیگری را تهدید به ترک او می‌کند؛ در صورتی که خوشایندت نیست، می‌توانی بروی» (انوری، 1382).
14) راه خود را کشیدن (و) رفتن: «راه افتادن و رفتن»/ معنای «بی‌اعتنایی به کسی یا چیزی» در این عبارت پنهان است که در تعریف به آن توجه نشدهاست. فرهنگ سخن چنین آورده‌است: «بدون توجه به چیزی یا دخالت کردن در کاری از جایی رفتن؛ اعتنا یا دخالت نکردن» (انوری، 1382).
6ـ2ـ2) زبان کهن برخی از تعاریف
زبان تعاریف نیز گاهی به تقلید از فرهنگهای قدیمی چون برهان قاطع مهجور و قدیمی می‌شود. یعنی «می» از فعل مضارع اخباری حذف می‌شود و فعل به صورت مضارع التزامی به کار می‌رود، یا اینکه تعریف اساساً به صورت وجه التزامی بیان می‌شود. مثلاً محمدحسین بن خلف تبریزی معنای مدخل «مورِش» را چنین آورده‌است: مُهرهای کوچک و ریزه باشد که زنان در رشته کشند و بر سرهای دست و گردن بندند.» (برهان، 1376). در فرهنگ فارسی عامیانه نیز در تعریف «آب»، فعل جمله به صورت التزامی آمده‌است: «هر مایع که از بدن تراوش کند» در صورتی که فعل جمله باید به‌صورت «تراوش می‌کند» ضبط بشود. تعدادی از مدخل‌های مشابه دیگر عبارتند از: آب‌نم، آبجی خاک‌انداز، ایرادی، بادامی، پاچال‌دار، پاتوق‌دار، تاپاله/ تپاله، جارچی، راه‌آب، هرزه، هم‌غذا، یخدان، یخنی، یکه زیاد بگو.
6ـ2ـ3) تجمیع چند تفکیک معنایی در یک تفکیک
گاهی مؤلف چند عنصر معنایی متمایز را در یک تفکیک معنایی تجمیع کرده‌است. در حالی که شایسته‌تر آن بود که به روش فرهنگ سخن، عناصر معنایی متفاوت تفکیک می‌شدند و شواهد هرکدام در ذیل آن عنصر می‌آمد. مثلاً معنای مدخل «برگ چغندر» چنین آمده‌است: «کنایه از چیز بی‌ارزش یا شخص بی‌‌اهمیت و گمنام». در حالی‌که می‌بایست دو برش معنایی متفاوت: 1. کنایه از چیز بی‌ارزش و 2. کنایه از شخص گمنام را ضبط می‌کرد و شاهد هرکدام را ذیل آن می‌آورد. در ادامه، شماری از این‌گونه مدخل‌ها را همراه با معنای آنها ذکر می‌کنیم و در کمانک، تفکیک‌های معنایی مناسب را بیان می‌کنیم:
توی (:یا زیر) جلد کسی رفتن (:یا افتادن): کسی را وسوسه کردن و از کاری منصرف ساختن یا به کاری برانگیختن (1. کسی را از کاری منصرف کردن 2. کسی را به کاری برانگیختن)،
جواب کسی را دادن: توقع کسی را برآورده کردن، حق کسی را ادا کردن (1. توقع کسی را برآورده کردن 2. حق کسی را ادا کردن)،
نهیب زدن: ناگهان پرخاش کردن و بازداشتن کسی از کاری یا واداشتن او به کاری (ناگهان پرخاش کردن برای بازداشتن کسی از کاری/ ناگهان پرخاش کردن برای واداشتن کسی به کاری).
ویژگی‌ها
ارجاع ندادن مدخل‌های مشابه به یکدیگر
برخی مدخل‌های مشابه وجود دارند که بایست، بر اساس میزان بسامد، به یکدیگر ارجاع داده می‌شدند؛ ولی این کار صورت نگرفته‌است. مثلاً مدخل‌های «شیرۀ جان کسی را مکیدن» و «شیرۀ کسی را کشیدن» می‌بایست به یکدیگر ارجاع داده می‌شدند. همچنین هستند مدخل‌های: افسار کسی (به) دست خودش نبودن و افسار کسی (به) دست دیگری بودن، اما (توی کار) آوردن و اما روی چیزی گذاشتن، باب شدن به باب کردن (ارجاع مجهول به معلوم)، صدا دادن و صدا درآوردن، واریز شدن به واریز کردن.
ویژگی‌ها
8ـ1) کهنگی زبان برخی از منابع پیکره
همانگونه که در گذشته ذکر شد، نجفی قصد جمع‌آوری واژگان عامیانۀ تهرانی از قرن چهاردهم تا معاصر را داشته‌است و به غیر از انتخاب دو کتاب از جمال‌زادۀ اصفهانی که بنیانگذار داستان‌نویسی جدید در گونۀ عامیانه است، از آثار نویسندگان متولد تهران سود جسته‌است (فرهنگ فارسی عامیانه، 1387)؛ البته پیکرۀ زبانی مؤلف واژگان مهجور و قدیمی را نیز وارد فرهنگ کرده‌است؛ زیرا در آن، منابعی چون: نیرنگستان، تهران قدیم و از خشت تا خشت وجود دارد که گرچه در قرن چهاردهم نوشته شدهاند، اما مربوط به حوزۀ زبانی قاجاریه هستند یا از سبک قدیم عامیانه تقلید کرده‌اند. مدخل‌هایی چون: اُسبُل، اُقُرمَزَنگ، پناباد، مُرکُروج، میروک، نوت (اسکناس) و واسِرنگ رفتن به این دلیل در فرهنگ ثبت شدهاند.
8ـ2) نبود شاهد یا مثال در برخی از مدخل‌ها
برخی مدخل‌ها، علاوه بر شاهد، مثال نیز ندارند. در حالی که مؤلف موظف است در صورت نبود شاهد، مثالی (شاهد ساختگی) ذکر کند. تعدادی از مدخل‌هایی که این ایراد را دارند، عبارتند از: آسمان را به زمین آوردن، آی بی‌کلاه، اضافی، امورات خود را گذراندن، بچه‌نگهدار، بزرگیتان را می‌رسانم، پرخور، پس‌دوزی، تاوان پس ندادن، واق‌واق، وقت گذاشتن، ولوله انداختن، هاپو/ هاپی، هالو، یالانچی پهلوان، یُخلا و یَلَک.
8ـ3) مغایرت شاهد با صورت مدخل
صورت برخی از مدخل‌ها با صورت آن در شاهد تفاوت لفظی یا دستوری دارد و عیناً مطابق یکدیگر نیست. مثلاً در شاهد مدخل «آجان و آجان‌کشی»، این عبارت به صورت «آژان و آژان‌کشی» آمده‌است. در ادامه تعدادی از این موارد را همراه با صورت شاهد (در کمانک) ذکر می‌کنیم و زیر قسمت متفاوت یا اضافی شاهد خط می‌کشیم: آدم آه و دم است (مگر تو نمی‌دانی که آدمیزاده آه است و دم؟)، اشک شمع (شمع‌ها توی چلچراغ‌ها می‌سوزد. اشک‌های سوزانش چکه می‌کند روی ما)، باری از دوش کسی برداشتن (باری از دوش باباننه‌شان ورمی‌دارند)، نه به دار است نه به دار (نه به بار است نه به بار است، اسمش خاله ماندگار است)، پادرهوا (جز عادات ناچیز و خرافه‌های پادرهوایی به نظر نمی‌آید)، پارس (سگ‌ها... پارس می‌کردند)، پاشنۀ در (یا: خانه) را برداشتن (پاشنۀ دکان عطاره را برداشته بود از بس که می‌آمد و می‌رفت)، تخم کاشتن (تخم‌سگ بی‌دین و ایمانی را کاشتم)، به هونگ زنی دسته گذاشتن (من را دنبال نخود سیاه به شهر فرستادی تا به هونگ زنکه دسته بگذاری).
نتیجه‌گیری
فرهنگ فارسی عامیانه، با وجود تمام نقایص ساختاری، همچنان بهترین – و شاید تنها - فرهنگ در حوزۀ زبان عامیانه است؛ زیرا واحدهای واژگانی محاوره‌ای تهرانی را از آغاز قرن چهاردهم و با استفاده از پیکرۀ زبانی وسیع مکتوب مورد بررسی قرار داده‌است؛ به‌گونه‌ای که نیمی از مدخل‌هایش تاکنون در هیچ‌یک از فرهنگهای عمومی و حتی عامیانۀ زبان فارسی یافت نشدهاست. همچنین این اثر مدخل‌ها را منطبق با ساختار استاندارد و به‌روز فرهنگ‌نویسی مورد بررسی قرار داده‌است؛ به‌طوری که پس از ثبت مدخل، حتی‌الامکان آوانگاری و ریشه‌نگاری انجام شده، هویت دستوری و گاهی برچسب کاربردی ذکر شده و در ادامه، تعریف، شاهد و منبع شاهد نیز بیان شدهاست. علاوه بر اینها، این فرهنگ نخستین فرهنگ عامیانه است که حتی صورت‌های منفی افعال با معانی خاص عامیانه‌شان را نیز ضبط کرده‌است.
زبان و زبان‌شناسی