نوع مقاله : علمی-پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Abstract
The Farrokhi Dictionary is among the lesser-known Persian lexicons, compiled in 1245 AH in the Indian subcontinent. The author of this dictionary is Moḥyī al-Dīn Nā’eṭi, known as Pattūr, about whose life we have little information. The dictionary itself has not been properly studied, and the scant information available about it is mostly inaccurate. Farrokhi Dictionary has not yet been published; its only known manuscript was previously kept in the Fort William College collection and is now preserved in the National Archives of India. This copy was transcribed in 1249 AH by Mohammad Abbas, pen-named Makhmoor. The brief introduction of the Farrokhi Dictionary is divided into five “methods”: the alphabet; the meanings of the letters and how they are transformed into one another; pronouns; meanings of prepositions, suffixes, and prefixes; and the method of collecting, compiling, and organizing the dictionary’s content. Moḥyī al-Dīn, while criticizing the common approaches of earlier lexicographers in categorizing entries, has arranged his own entries in alphabetical order. These entries are defined very concisely, and the meanings are listed sequentially without any textual evidence or citations. The primary sources used in the Farrokhi Dictionary, in order of usage, are Farhang-e Jahāngīrī, Montakhab al-Lughat-e Shāhjahānī, and Kashf al-Lughat wa al-Iṣṭilāḥāt. The Farrokhi Dictionary itself has served as a source for Āṣaf al-Lughat. The purpose of this article is to examine the Farrokhi Dictionary from various perspectives and to present new information about it.
1. Introduction
This study introduces and critically examines Farrokhi Dictionary, one of the lesser-known Persian dictionaries compiled in the Indian subcontinent in 1245 AH. Relying on the only known version of the work, the authors have corrected some incorrect information in previous lists and sources, examined the author's life, the features of the version, the structure, and the content of the dictionary. They have also shown, by carefully comparing the entries of Farrokhi Dictionary with previous dictionaries, that this work was compiled mainly on the basis of Farhang-e Jahāngīrī, Montakhab al-Lughat-e Shāhjahānī, and some other sources (Anjū Shīrāzī, 1351; Tatavī, 1340). The results of the study clarify the place of Farrokhi Dictionary in the history of Persian dictionary writing in the subcontinent (Ṣādeqī, 1393; Rādfar, 1329).
2. Literature Review
The present study is in line with studies on the history of Persian lexicography in the subcontinent. The authors have shown that although the general aspects of Persian lexicography in India and Pakistan and its development have been examined in numerous works (Naqavī, 1341/1962; Ṣādeqī, 1393/2014), Farrokhi Dictionary has not been known as it should be, and the available information about it has been scanty and often inaccurate. The only previous references to this work are in the introduction of its manuscript and some bibliographical reports (Hāshempour Sobḥānī & Naṣīrī, 1379/2000; Perti, 1989). Therefore, there was no room for an independent study to introduce the author, manuscript, sources, structure, and position of this dictionary in the Persian lexicography tradition.
3. Methodology
The present study employs a descriptive-analytical and comparative methodology grounded in manuscript examination, content analysis, and textual comparison. First, the authors use the only known manuscript of Farrokhi Dictionary, preserved under no. 502 in the National Archives of India, as the primary source of investigation. They examine the manuscript’s codicological features, scribe, date of transcription, ownership notes, and physical characteristics in detail (Nā’eṭi, 1245/1966 AH: 1, p. 467; Hāshempour Sobḥānī & Naṣīrī, 1379/ 2000, p. 38). Additional bibliographical and manuscript-catalogue sources are consulted to verify information concerning the manuscript and its scribe (Derāyatī, 1390/2011, pp. 24/711, 27/376; Perti, 1989, p. 41).
In the next stage, the structure and content of the dictionary are analyzed through a close reading of the manuscript itself. The authors identify and evaluate the preface, arrangement of entries, methods of definition, approximate number of headwords, and the compiler’s views on lexicography (Nā’eṭi, 1245 AH: 2–10). To determine the sources used by Nā’eṭi, statements made in the preface are systematically compared with the actual content of the entries (Nā’eṭi, 1245 AH: 10).
The core of the research consists of a comparative analysis of Farrokhi Dictionary and earlier lexicographical works, particularly Farhang-e Jahāngīrī, Montakhab al-Lughat-e Shāhjahānī, and Kashf al-Lughat wa al-Iṣṭilāḥāt. By selecting numerous sample entries and comparing them closely with corresponding passages in these dictionaries, the authors assess the extent of borrowing, abridgment, and textual dependence (Anjū Shīrāzī, 1351/1972; Tatavī, 1340/1961; Nā’eṭi, 1245 AH: 10). Furthermore, the study investigates the position of Farrokhi Dictionary within the broader tradition of Persian lexicography by examining its relationship with later works, especially Āṣaf al-Lughat (Nā’eṭi, 1325 AH, pp. 1/3–13, 1/10). Through this approach, the study evaluates the originality, sources, and scholarly significance of Farrokhi Dictionary.
4. Conclusion
A careful examination of Farrokhi Dictionary and a comparison of its contents with authoritative Persian lexicons lead to the conclusion that its compiler drew the vast majority of its material from earlier dictionaries, particularly Farhang-e Jahāngīrī and Montakhab al-Lughat-e Shāhjahānī. Not only did he add little or nothing to the information provided in those sources, but he also omitted their textual citations and illustrative examples, which constitute one of the most valuable components of any lexicographical work. It appears that Moḥyī al-Dīn Nā’eṭi did not intend to undertake original research or extensive philological investigation; rather, he sought to compile a concise digest of several well-known dictionaries and produce a practical handbook capable of meeting the basic needs of readers seeking the meanings of commonly used Persian words and expressions.
The resulting work is essentially an abridgment and compilation of earlier lexicographical materials and lacks independent scholarly value. Consequently, Farrokhi Dictionary cannot be regarded as a significant contribution to the history of Persian lexicography, nor does it occupy an important position within the development of Persian dictionary-making. From this perspective, the dictionary does not appear to warrant critical editing and publication as an independent scholarly text.
Nevertheless, the present study demonstrates that Farrokhi Dictionary remains of some interest for comparative research on Persian lexicons produced in the Indian subcontinent and for investigations into the historical evolution of Persian lexicography in South Asia. Although the dictionary itself contributes little original linguistic or lexicographical material, its examination helps clarify patterns of textual borrowing, compilation practices, and the transmission of lexicographical knowledge among later Persian dictionaries of the subcontinent. As such, the work retains a limited but meaningful value within the broader context of lexicographical history and manuscript studies.
Bibliography
Anjū Shīrāzī, Jamāl al-Dīn Ḥusayn. (1351 [1972–73]). Farhang-e Jahāngīrī (The Jahangiri Dictionary). 3 vols. Edited by Raḥīm ʿAfīfī. Mashhad: Ferdowsi University Press [In Persian].
Derāyatī, Moṣṭafā. (1390 [2011–12]). Fehrestgān-e Noskheh-hā-ye Khaṭṭī-ye Īrān (Fankhā) (Union Catalogue of Iranian Manuscripts). 45 vols. Tehran: National Library and Archives of Iran [In Persian].
Hāshempour Sobḥānī, Towfīq, and Moḥammad-Reżā Naṣīrī. (1379 [2000–01]). Catalogue of the Fort William College Collection (Calcutta) in the Library of the National Archives of India, New Delhi. Supplement No. 8 of Nāmeh-ye Farhangestān (Academy Letter).
Nā’eṭī, Aḥmad ʿAbd al-ʿAzīz. (1325 AH). Āṣaf al-Lughat (Asaf al-Lughat). Vol. 1. Hyderabad: ʿAzīz al-Maṭābiʿ [In Persian].
Nā’eṭī, Moḥammad Moḥyī al-Dīn. (1245 AH). Farhang-e Farrokhī (Farrokhi Dictionary). Manuscript no. 502. National Archives of India [In Persian].
Naqavī, Shahryār. (1341 [1962–63]). Farhang-nevīsī-ye Fārsī dar Hend va Pākestān (Persian Lexicography in India and Pakistan). Tehran: Bureau of Writing, Ministry of Culture [In Persian].
Perti, R. K. (1989), Catalogue of Manuscripts of The Fort William College Collection In The National Archives of India Library, New Delhi: National Archives of India.
Rādfar, Abolqāsem. (1392 [2013–14]). “Persian lexicography in South India (Deccan).” Kohan-Nāmeh-ye Adab-e Pārsī (Journal of Classical Persian Literature), 4, 57–70.
Ṣādeqī, ʿAlī-Ashraf. (1393 [2014–15]). “Persian Lexicography in the Subcontinent from Its Beginnings to the Tenth Century AH (A History of Lexicography).” Shibh-e Qāreh (The Subcontinent), special issue of Nāmeh-ye Farhangestān, no. 2, pp. 381–392.
Tatavī, ʿAbd al-Rashīd. (1340 [1961–62]). Montakhab al-Lughat-e Shāhjahānī (The Shahjahani Selected Lexicon). Tehran: Eslāmīyeh Bookstore [In Persian].
کلیدواژه‌ها English
- مقدمه
سالیانی پس از ورود فارسی‌زبانان به هند، زبان فارسی به‌تدریج در آن سرزمین ریشه دواند و به‌عنوان زبان دیوانی، فرهنگی و علمی رسمیّت یافت. برای درک متون فارسی به فرهنگ‌های فارسی نیاز بود. دانشمندان و ادیبان دست به کار شدند و کم‌کم هند را به یکی از مراکز مهم تألیف فرهنگ‌های فارسی بدل کردند. این فرهنگ‌ها در توضیح واژه‌های فارسی و نیز تبیین کاربردهای آن‌ها در شعر و نثر نقش بسزایی داشتند. برخی تحت تأثیر سنت‌های لغت‌نویسی ایرانی بودند و برخی دیگر به نیازهای خاص هند، مانند توضیح واژه‌های رایج در متون هندی-فارسی توجه ویژه‌ای داشتند.
به طور کلی فرهنگ‌نویسی فارسی در شبه‌قاره را به چند دوره تقسیم کرده‌اند: در دورۀ اول (از قرن هفتم تا یازدهم هجری)، فرهنگ‌نویسی بیشتر بر گردآوری واژگان متمرکز بود و فرهنگ‌هایی مانند فرهنگ جهانگیری و برهان قاطع تألیف شدند. در دورۀ دوم (از قرن یازدهم تا چهاردهم هجری)، فرهنگ‌نویسان به نقد و بررسی فرهنگ‌های پیشین پرداختند و فرهنگ‌هایی مانند فرهنگ رشیدی و سراج‌اللغات را پدید آوردند. در دورۀ سوم (از قرن چهاردهم به بعد)، فرهنگ‌نویسی با اثرپذیری از زبان اردو و انگلیسی توسعه یافت و فرهنگ‌های دو یا چند زبانه مانند فرهنگ نظام و خزانة‌اللغات نوشته شدند. این فرهنگ‌ها نه‌تنها به بارورتر شدن زبان فارسی کمک کردند، بلکه نقش مهمی در حفظ و انتقال میراث ادبی و فرهنگی ایران و هند ایفا نمودند (دربارۀ فرهنگ‌نویسی در شبه‌قاره نک. نقوی، 1341؛ انوشه، 1375: 4/1963؛ رادفر، 1392؛ صادقی، 1393؛ اعظم لطفی، 1399).
با فروپاشی دولت گورکانیان در هند، زبان فارسی در شبه‌قاره دچار رکود شد و فرهنگ‌نویسی فارسی نیز رو به افول نهاد. در دوره‌های اخیر، فرهنگ‌نویسان شبه‌قاره به تدوین فرهنگ‌های جدیدی پرداختند که به تفاوت‌های زبان فارسی با اردو و انگلیسی توجه داشتند. با این همه هنوز هم کسانی بودند که کوشیدند چراغ فرهنگ‌نویسی فارسی را در آن سرزمین روشن نگه دارند. یکی از آخرین تلاش‌ها در این زمینه فرهنگ فرّخی اثر محمّد محی‌الدین نایطی است که تاکنون چاپ نشده[1] و حتّی چنان‌که باید معرّفی و بررسی نشده و اطلاعات بسیار اندکی که از آن به دست داده‌اند تقریباً نادرست است.
تنها نسخۀ فرهنگ فرّخی در مجموعۀ کالج فورت ویلیام نگهداری می‌شده و از این رو در فهرست نسخه‌های خطی این مجموعه معرفی شده است. تدوین‌کنندگان فهرست مجموعۀ فورت ویلیام کالج (هاشم‌پور سبحانی، 1379: 38) در معرّفی بسیار مختصر فرهنگ فرّخی دچار چندین اشتباه شده‌اند: آن را فرهنگی عربی به فارسی تصوّر کرده‌اند که مقدمۀ آن شامل چهار «دوش» است، تاریخ تألیف را 1235ق و تاریخ کتابت را 1239ق نوشته‌اند، «مخمور» را «محمود» خوانده‌اند و در نتیجه کاتب را محمد عباس محمود معرفی کرده‌اند، تعداد صفحات نسخه را 463 صفحه ذکر کرده‌اند، و در نقل انجام نسخه کلمۀ «فرهنگ» را جا انداخته‌اند: «... تمام شد کتاب فرّخی ...». البته بسیاری از این اشتباهات در منبع اصلی کار آن‌ها، یعنی اثر راجش کومار (پرتی[2]، 1989: 41) نبوده و در ترجمه پدید آمده است. موضوع این مقاله معرّفی و بررسی دقیق‌تر فرهنگ فرخی از جنبه‌های مختلف و تصحیح این اشتباهات و عرضۀ اطلاعاتی تازه دربارۀ آن است. نگارنده کوشیده است به پرسش‌هایی از این دست پاسخ دهد که صحّت و سقم و اصالت محتوای فرهنگ فرخی در چه حدّی است؟ آیا این فرهنگ ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد؟ جایگاه و اهمیت آن در تاریخ فرهنگ‌نویسی فارسی چیست؟ این فرهنگ چه نسبتی با فرهنگ‌های پیش و پس از خود دارد؟ و درمجموع آیا ارزش علمی آن چنان هست که درخورِ تصحیح و انتشار باشد؟
2. معرفی مؤلف
مؤلف فرهنگ فرّخی در پایان نسخه (نایطی، 1245ق: 467) خود را «محمّد محی‌الدین» معرّفی کرده و اطلاع داده که در روز چهارشنبه دهم شعبان سال 1245ق در مقام «نیکنور» از تألیف کتاب خود فارغ شده است. مؤلف آصف‌اللغات[3] نام او را «محی‌الدین نایطی» نوشته و افزوده که به «پتّور» مشهور بوده و در «ونگول» درگذشته است (نایطی، 1325ق: 1/10). نبی هادی گفته است که محی‌الدین نایطی در کَرناتِک می‌زیست و از حمایت نوّاب آنجا برخوردار بود (هادی، 1995: Muhyi ud-Din Na'iti)، اما مأخذ سخن خود را به دست نداده است.
دربارۀ نیکنور و ونگول اطلاع خاصی به دست نیامد؛ ظاهراً هر دو از توابع کرناتک‌اند. کَرناتِک ایالتی در جنوب هند به مرکزیت آرکات است. در اواخر دورۀ گورکانی، حکومت این ایالت بر عهدۀ سعادت‌اللّه خان (م ۱۱۴۵ق) و جانشینان او بود که نوّاب خوانده می‌شدند و از مشوّقان شعر و ادب فارسی بودند. در دوران حکومت این خاندان، آرکات از مراکز مهمّ علمی و ادبی هند شد و شاعران و دانشمندان از نواحی دیگر به آنجا روی آوردند (نک. مجتبائی، 1374: 1/296).
3. بررسی نسخه
تنها نسخۀ شناخته‌شدۀ فرهنگ فرّخی در مجموعۀ کالج فورت ویلیام[4] نگهداری می‌شد و بعدها پس از چندین جابه‌جایی به آرشیو ملی هند منتقل شد و به شمارۀ 502 در آنجا محفوظ است (هاشم‌پور سبحانی، 1379: 38). این نسخه را محمد عباس در سال 1249ق (پنج سال پس از تألیف اثر) در 468 صفحۀ 21 سطری به خطّ نستعلیق کتابت کرده است. او خود شاعر بوده و مخمور تخلص می‌کرده و بیتی از اشعار خود به زبان اردو را نیز در انجامه نقل کرده است:
|
مین کسکی چشم کی گردش کاهوگیا مخمور |
|
|
|
|
هریک نشه کی مجهی لهر دور دوران هی[5] |
|
(نایطی، 1245ق: 467)
دو نسخۀ دیگر به خطّ این کاتب می‌شناسیم که هر دو در سال 1252ق کتابت شده‌اند: قالع الملحدین (درایتی، 1390: 24/711) و لغات عالمگیریه (درایتی، 1390: 27/376)؛ بنابراین دستِ‌کم تا این سال زنده بوده است.
ابعاد نسخۀ فرهنگ فرخی 17.5 × 30 سانتی‌متر است. صفحات نسخه را با اعداد انگلیسی شماره‌گذاری کرده‌اند، اما بعد از صفحۀ 209، شمارۀ یک برگ تکراری است. پشت صفحۀ اول نسخه، دو یادداشت با دو خطّ متفاوت دیده می‌شود (تصویر شمارۀ 1):
یادداشت اول
این کتاب از ملک پدر به عصمت‌الدین عُرِفَ بی‌بی رسید. عطا به احمد عبدالعزیز عُرِفَ بابا صاحب شد
(نایطی، 1245ق: 1)
یادداشت دوم
برای لائبرری - اگزامننگ کتبخانۀ کلکته مِن جانب شمس‌العلما احمد عبدالعزیز عزیزجنگ بهادر حیدرآبادی 1325 هجری
(نایطی، 1245ق: 1)
طبق این دو یادداشت، به نظر می‌رسد زنی با نام عصمت‌الدین، مشهور به بی‌بی، نسخۀ فرهنگ فرّخی را از پدر به ارث برده بوده و سپس آن را به احمد عبدالعزیز مشهور به باباصاحب هدیه داده است. یادداشت دوم ظاهراً به خطّ و امضای احمد عبدالعزیز است و نشان می‌دهد که او در سال 1325ق نسخه را به کتابخانۀ کلکته اهدا کرده است. شمس‌العلما احمد عبدالعزیز عزیزجنگ حیدرآبادی مؤلف فرهنگ مشهور آصف‌اللغات است او تألیف فرهنگ خود را در سال 1325ق آغاز کرده و فرهنگ فرخی را هم در شمار منابع خود آورده است (نک. ادامه).
نسخه به خطّ نستعلیق است. سرمدخل‌ها با شنگرف نوشته شده‌اند. کاتب خطّ چشم‌نوازی ندارد، اما خوانا نوشته و به نسبتِ حجم کتاب، غلط کم دارد. این‌ها چند نمونه‌اند:
ـ اب: ... چراگاه و الف (علف) و آنچه از زمین روید (10)
ـ اغناء: به کسر تونگر (توانگر) کردن کسی را (49)
ـ آل: امرض (مرض) مهلکی که گاهی زنان نوازئیده (نوزاییده) را تا هفت روز واقع شود (54)
ـ انوشه: ... نام پادشاهی که تمام عمر پادشاهت (پادشاهی) کرد (67)
ـ ترترک: ... جانوری است که آن را در ماورالنّهر درخت (دختر) صوفی گویند (128؛ نک. انجو شیرازی، 1351: 1/907)
ـ ثابت: استاد (استاده) و برقرار (151)
ـ ام‌المنین (امّ‌المؤمنین) (179)
ـ زبون: ... شتر لگد زدن (لگدزن) (233)
ـ زراقته (زرافه): ... به فارسی آن را شترگاوپلنگ گویند (235)
ـ زم: ... طفلی که هنگام خون کردن (سخن کردن) آب از دهنش بیرون افتد (239؛ نک. انجو شیرازی، 1351: 2/1705)
ـ عرش: ... سرین شتر (شیر) درنده (312؛ نک. تتوی، 1340: ذیل «عرش»)
ـ کلول: به ضم، خیره شدن چشم و کنده (کُند) شدن شمشیر و زبان (369؛ نک. تتوی، 1340: ذیل «کلول»).
4. تحلیل محتوا
فرهنگ فرّخی فرهنگی فارسی به فارسی است. مقدمۀ مختصر فرهنگ (حدود 9 صفحه) با توضیح کیفیت نام‌گذاری آن آغاز می‌شود. نام اثر از حروف ابجد گرفته شده است. «فرهنگ فرّخی» به حساب ابجد برابر با «1245» است که سال تألیف اثر است:
این لغات غریبۀ فارسیه از کتب متداولۀ معتبرۀ قدیم و جدید منتخب و به ترتیب حروف تهجّی بی اعراب و اوزانش معه چند قواعد فارسیۀ ضروریه که مبتدیان را به کار آید مرتب به فرهنگ فرخی
|
از بهر سال فکرم دل را چو مثل دُر سفت |
|
|
|
|
پیر خرد بـه نـامش فرهنگ فرخی گفت |
|
... که حاصل تاریخش هم از اوست موسوم و بر پنج روش مرقوم گردانید
(نایطی، 1245ق: 2).
مؤلف سپس از شیوه‌های معمول فرهنگ‌نویسان پیشین در تقسیم‌بندی فرهنگ‌ها و تنظیم مدخل‌ها انتقاد می‌کند و توضیح می‌دهد که مدخل‌های اثر خود را به ترتیبِ حروف الفبا تنظیم کرده است:
بر دانشوران حق‌پسند و خردمندان انصاف‌مند مخفی و محتجب مباد که هر جامعِ لغات و فرهنگْ تحریر باب و فصل از اهمّ مقاصد می‌دانست تا بی تَعَب استخراج لغت مطلوبه حاصل آید، اما این ناچیز نظر بر آنکه هر لغت فجرِ باب و فصل است و محتاج به آن نه؛ بنابر آن ترک آن گرفت (نایطی، 1245ق: 2).[6]
مباحث بعدی مقدمه شامل پنج «روش» است: 1. حروف الفبا (نایطی، 1245ق: 3)؛ 2. معانی حروف الفبا و چگونگی تبدیل آن‌ها به یکدیگر (نایطی، 1245ق: 3-7)؛ 3. ضمایر (نایطی، 1245ق: 7-8)؛ 4. معانی حروف اضافه و پسوندها و پیشوندها (نایطی، 1245ق: 8-10)؛ 5. شیوۀ گردآوری، تدوین و تنظیم مطالب فرهنگ (نایطی، 1245ق: 10).
مباحث روش اول تا چهارم تازگی ندارند و در واقع فشردۀ مطالبی‌اند که ذیل آیین سوم و آیین‌های ششم تا دهم در مقدمۀ فرهنگ جهانگیری آمده‌اند (نک. انجو شیرازی، 1351: 1/24-50). روش پنجم، توضیح شیوۀ گردآوری، تدوین و تنظیم مطالب فرهنگ است:
بدان که این همه لغات چیده و اصح از کتب متداولۀ معتبرۀ قدیم و جدید مثل گلستان و بوستان و [یوسف و] زلیخا و سکندرنامه و انوار سهیلی و بهار دانش[7] و دفاتر ابوالفضل[8] و ظهوری[9] و وقایع گولکنده[10] و خسرو و شیرین و تاریخ علی عادل‌شاهی[11] و تاریخ نادری[12] و تاریخ اکبری[13] و انشاء بیدل[14] و مجموع الإنشاء[15] و غیر انتخاب نموده، اعراب و اوزانش از منتخب‌اللغات[16] و فرهنگ جهانگیری و کشف‌اللغات[17] به صحّت کلّی رسانیده، به ترتیب حروف تهجّی که الف و با و تاست انتظام داده تا خواهنده را به سهل‌ترین وجه و بی تعب تأمل وصول لغات مطلوبه [حاصل] گردد و با و جیم و زا و کاف فارسی را با با و جیم و زا و کاف عربی ملحق گردانید؛ مگر به جهت تمییز حرف فارسی، به لفظ فارسی ایما رفت فقط (نایطی، 1245ق: 10)
متن فرهنگ با مدخل «ا» آغاز می‌شود (نایطی، 1245ق: 10) و با مدخل «یهودانه» به پایان می‌رسد (نایطی، 1245ق: 467). هر صفحه به‌طور میانگین حدود 40 مدخل را دربرمی‌گیرد؛ بنابراین درمجموع فرهنگ فرخی شامل حدود هجده‌هزار مدخل است که رقمی قابل‌توجه است. برای مقایسه می‌توان به فرهنگ جهانگیری اشاره کرد که حدود ده‌هزار واژه در آن تعریف شده‌اند (بایوسکی[18]، 1999: 268). این البته به این دلیل است که مدخل‌ها در فرهنگ فرخی به اختصار تمام تعریف شده‌اند و معانی نیز بدون هیچ شاهد و مستندی در پی یکدیگر آمده‌اند. ضمن اینکه تعداد نسبتاً چشمگیری از مدخل‌ها تعریف نشده‌اند؛ مانند مدخل‌های استکداد، استفراغ، اشتراع، اصحاب کهف، باغ سیاوشان، تابدان، ثوری، جص، خدره، رب‌النوع، ساع، شیرازه، صفریه. از این نوع مدخل‌ها برخی در هیچ فرهنگ یا متنی نیامده‌اند و احتمالاً غلط یا مصحّف‌اند؛ مانند مدخل‌های ارژند، استکسار، اشتراع، اعال، نارخش، نشخید.
مدخل‌ها، به‌جز ترتیب الفبایی، نظم خاصّ دیگری ندارند. تلفّظ آن‌ها معمولاً با ذکر حرکات حروف و گاه با کلمۀ مشهور هم‌وزن نشان داده شده‌اند. از نظر ریشه، فارسی، عربی، و به‌ندرت ترکی‌اند و از جنبۀ ساخت و هویت دستوری نکتۀ قابل‌ذکری ندارند. اصطلاحات هم در میان آن‌ها هست و به‌ویژه اعلام پرشمارند.
به‌طور کلی، با توجه به اینکه تقریباً همۀ مطالب متن برگرفته از فرهنگ‌های دیگر است (نک. ادامه)، مؤلف هیچ نکتۀ تازه یا اظهارنظر مستقل و انتقادی دربارۀ مدخل‌ها یا مطالب فرهنگ‌های دیگر ندارد.
5. مقایسه با فرهنگ‌های دیگر
نایطی در توضیح شیوۀ گردآوری، تدوین و تنظیم مطالب فرهنگ فرخی، منابع خود را برشمرده است. او در ضمن این منابع، نام فرهنگ جهانگیری تألیف جمال‌الدین حسین انجو شیرازی (م 1035ق)، کشف‌اللغات والاصطلاحات تألیف عبدالرحیم بن احمد سوربهاری و منتخب‌اللغات شاه‌جهانی اثر عبدالرشید تتوی را هم آورده است (نایطی، 1245ق: 10).
با بررسی مطالب مدخل‌ها می‌توان دانست که فرهنگ جهانگیری مهم‌ترین منبع محی‌الدین در تألیف فرهنگ فرخی بوده است. او در تعداد قابل‌توجهی از مدخل‌ها اشاره کرده که شرح یا تفصیل این لغت در فرهنگ جهانگیری هست؛ ازجمله در آبسکون، آب مرغان، ارمائیل، سراگوش، سرخ بت، سرمامک، سرنج، سروش، سمندر، سندان، سه دیر، سیخ‌پر، سیخول و ... . این اشاره در باب منتخب‌اللغات تنها در مدخل‌های خزانه و لعان دیده می‌شود و از کشف‌اللغات هم هیچ‌جا نامی نیست.
گفتیم که بخشی از مباحث مقدمۀ فرهنگ فرخی مقتبس از مقدمۀ فرهنگ جهانگیری است (نک. دربارۀ فرهنگ). اینجا می‌افزاییم که بسیاری از مدخل‌های فرهنگ فرخی درواقع خلاصه و چکیدۀ مدخل‌های فرهنگ جهانگیری‌اند. برای نمونه چند مدخل را با هم مقایسه کرده‌ایم:
|
فرهنگ فرخی |
فرهنگ جهانگیری |
|
آب: به مد، معروف و رواج و رونق و جاه و عزّت و آبرو و روش و تیزی دمِ شمشیر و غیره. به زبان رومی نام ماه یازدهم است. |
آب: سه معنی دارد. اول معروف است. دوم به معنی رواج و رونق و جاه و عزت و آبرو آمده ... سیوم طرز و روش را گویند ... و به زبان رومی نام ماه یازدهم است از سال ... |
|
آذرآباد و آذرآبادان و آذربادگان و آذربایگان: این چهار لغت بالمدّ اول مترادف‌اند به دو معنی: اول نام آتشکده‌ای بود که در شهر تبریز بنا کرده بودند. دویم شهر تبریز را خوانند؛ چون آن آتشکده در آن شهر بود، به نام آن موسوم ساختند و معرّب آن آذربایجان است. |
آذرآباد و آذرآبادگان و آذربادگان و آذربایگان: این چهار لغت مترادفات‌اند به دو معنی: اول نام آتشکده‌ای بود که در شهر تبریز بنا کرده بودند و معنی ترکیبی آن معمورۀ آتش است؛ چه آذر آتش را گویند و آباد معموره را خوانند. دوم شهر تبریز را نامند؛ چون آن آتشکده در آن شهر بوده آن شهر را به نام آن آتشکده موسوم ساختند و معرّب آن آذربایجان است ... |
|
باز: گشاده و نام مرغی است شکاری مشهور و به معنی دیگر نیز آمده و امر از مصدر بازیدن و بازنده و این معنی بدون ترکیب نمی‌آید چون شطرنج‌باز و قمارباز و مسافت میان هر دو دست از سر انگشت دستی تا سر انگشت دیگر و ضدّ فرازتر و تفرقه کردن میان دو چیز و جدا و سوی و جانب و به زای فارسی زرد و مال و اسباب و اسپان و خراج و محصول و جنس و خاموشی که مغان بعد از خوردن یا بعد از زمزمه کنند و نام قریه‌ای از قرای طوس که حکیم فردوسی متولد شد. |
باز: ده معنی دارد ... اول به معنی دیگر آمده. دوم امر از بازیدن است و بازنده را نیز گویند. و این معنی بدون ترکیب گفته نمی‌شود مانند شطرنج باز و قمارباز و شب‌باز و امثال آن. سیوم گشوده باشد. چهارم مسافت میان هر دو دست را گویند از سر انگشت دستی تا سر انگشت دست دیگر، و آن را بازه نیز نامند. و به تازی باع و به ترکی قلاج خوانند. پنجم ضدّ فراز بود که آن را نشیب خوانند. ششم نام جانور شکاری مشهور است ... هفتم تمیز و تفرقه کردن میان دو چیز باشد. هشتم جدا را گویند. نهم به معنی سوی و جانب آمده ... دهم گذرگاه سیل بود. |
|
پویه: رفتن و رفتار متوسط و نام مردی از دیلمان که فرزندانش به دولت و پادشاهی فایز گشتند و مدت مدید سلطنت در آن خاندان بود و آن‌ها به آل بویه مشهور بودند، و خلاصۀ آل بویه عضدالدوله است که نسبت صاحب فرهنگ جهانگیری از جانب والده به او می پیوندد. |
پویه: با اول مضموم و واو مجهول، دو معنی دارد. اول رفتار متوسط را گویند ... دوم نام مردی بوده از دیلمان که فرزندانش به دولت پادشاهی فایز گشتند و مدت مدید سلطنت در آن خاندان بود و آن‌ها به آل بویه مشهور و معروف بودند، و زبده و خلاصۀ آل بویه عضدالدوله است که نسبت فقیر حقیر از جانب والده به او می پیوندد. |
|
ترترک: به فتح اول و ثالث و رابع، جانوری است که آن را در ماورالنهر درخت (!) صوفی نامند. و به اول مضموم و تا و رای مفتوح در کوه باباکوهی شیراز جایی ساخته‌اند که در روزهای سیر مردم آنجا بروند و سنگی در زیر نهاده، از بالا لغزیده، به پایین آیند. و به اول مکسور و تای مکسور و فتح را، سبک و بی‌تمکین. |
ترترک: با اول مفتوح به ثانی زده و تای فوقانی و رای مفتوح به کاف زده، نام جانوری است که آن را در ماوراءالنهر دختر صوفی گویند. و با اول مضموم به ثانی زده و تای فوقانی و رای مفتوح در کوه باباکوهی شیراز جایی ساخته‌اند که در روزهای سیر مردم به آنجا بروند و سنگی در زیر خود نهاده، از بالا لغزیده، به پایین آیند. و با اول مکسور به ثانی زده و تای فوقانی مکسور و رای مفتوح، مردم سبک و بی‌تمکین را نامند. |
|
فرهنگ فرخی |
فرهنگ جهانگیری |
|
خرک: اول و ثانی مفتوح، خارک است و آن خرمای خشک بود و چوبکی که بر کاسۀ عود و رباب و امثاله نهند و تارها بر آن کشند و نام دهی است از بلوک و اعمال سیاخ و ماسرم که از مضافات شیراز بود و تخته‌ای که گناهکاران بر سر آن بخوابانند و دِرّه بزنند و سه چوب باشد که بر پای هر کدام غلطنکی تعبیه کنند تا اطفال آن را به دست گرفته، راه رفتن بیاموزند و سه‌پایه‌ای را نیز گویند که هر دو سر کارگاه را بر زبر آن بنهند و نقش‌دوزی کنند. |
خرک: با اول و ثانی مفتوح، هفت معنی دارد. اول مخفف خارک است و آن خرمای خشک بود ... دوم چوبکی بود که بر کاسۀ عود و رباب و تنبوره و امثال آن نهند و تارها را بر زبر آن بکشند ... سیوم نام دهی است از بلوک و اعمال سیاخ و ماسرم که از مضافات شیراز بود و تا شیراز هشت فرسخ است. چهارم تخته‌ای را گویند که گناهکاران را و مجرمان را بر زبر آن بخوابانند و دِرّه بزنند. پنجم سه چوب باشد که بر پای هر کدام غلطنکی تعبیه کنند تا اطفال آن را به دست گرفته، راه رفتن بیاموزند. ششم سه‌پایه‌ای را گویند که هر دو سر کارگاه را بر زبر آن بنهند و نقش‌دوزی کنند ... |
|
ژورک: به فتح زای فارسی و رای مفتوح، پرنده‌ای است سرخ‌فام به مقدار گنجشکی. |
ژورک: با اول مفتوح به ثانی زده و رای مفتوح، پرنده‌ای است سرخ‌فام که به مقدار گنجشکی باشد. |
محی‌الدین در بعضی مدخل‌ها، معنایی را از «بعضی از فرهنگ‌ها» نقل کرده و این ممکن است خواننده را به این گمان بیندازد که او در این بخش‌ها شخصاً از فرهنگ‌های دیگر بهره گرفته، اما مقایسۀ این بخش‌ها با فرهنگ جهانگیری حاکی از این است که همین عبارت نیز عیناً برگرفته از فرهنگ جهانگیری است و اصالتی ندارد:
|
فرهنگ فرخی |
فرهنگ جهانگیری |
|
پریز: به فتح بای فارسی و یای مجهول، فریاد و نعره و سبزه که در کنار رودخانه و جای آب بروید. و در بعضی از فرهنگ‌ها به معنی آردبیز آمده. |
پریز: با اول مفتوح و ثانی مکسور و یای مجهول، دو معنی دارد. اول فریاد و نعره باشد ... دوم سبزه را گویند که در کنار رودخانه‌ها و جویبارها و جایی که آب بسیار باشد بروید. و در بعضی از فرهنگ‌ها به معنی آردبیز به نظر آمده. |
|
پزد: بر وزن برق، خون و در بعضی فرهنگ‌ها جان را گویند. |
پزد: با اول مفتوح به ثانی زده، خون را گویند و در بعضی از فرهنگ‌ها به معنی جان مرقوم است. |
|
تملیت: اول مفتوح به ثانی زده، بار اندکی که بر بار بزرگ بندند و در بعضی از فرهنگ‌ها یک لنگ بار نوشته شده. |
تملیت: با اول مفتوح به ثانی زده، بار اندکی را گویند که بر بار بزرگ بندند و در بعضی از فرهنگ‌ها به معنی یک لنگ بار نوشته‌اند و آن را تنبلیت نیز خوانند. |
البته باید یادآور شد که فرهنگ جهانگیری از بهترین و جامع‌ترین فرهنگ‌های فارسی است و در تکامل فرهنگ‌نویسی فارسی در شبه‌قاره سهم عمده‌ای داشته است. این فرهنگ منبع اصلی بسیاری از فرهنگ‌های بعدی مانند مجمع‌الفرس، برهان قاطع، و فرهنگ رشیدی بوده (نک. انجو شیرازی، 1351: 1/ نُه) و حالا باید فرهنگ فرخی را هم به این فهرست بیفزاییم.
کتاب دیگری که محی‌الدین در تألیف فرهنگ فرخی از آن بهره گرفته و خود نیز به آن اشاره کرده، فرهنگ عربی به فارسی منتخب‌اللغات است. مدخل‌هایی که اطلاعات آن‌ها از منتخب‌اللغات اخذ شده، در قیاس با فرهنگ جهانگیری بسیار کمترند. از این نوع مدخل‌ها، که طبعاً لغات عربی‌اند، می‌توان به «اباب، عجف، عرش، قطر، قلع، کلول، مشرف، نجد» اشاره کرد.
تا اینجا دربارۀ ارتباط فرهنگ فرخی با فرهنگ‌های پیش از خود سخن گفتیم. شایسته است نسبت این فرهنگ با فرهنگ‌های پس از آن را هم بررسی کنیم. با توجه به آنچه تاکنون دربارۀ فرهنگ فرخی آورده‌ایم، طبعاً نباید انتظار داشت که این تألیف اثر خاصی بر فرهنگ‌های پس از خود گذاشته باشد یا یکی از منابع مهمّ آن‌ها باشد. در میان فرهنگ‌های متأخر، نام فرهنگ فرّخی تنها در آصف‌اللغات اثر ناتمام احمد عبدالعزیز نایطی دیده می‌شود. احمد عبدالعزیز نام این فرهنگ را در شمار منابع خود آورده و ذیل آن اطلاعاتی از «محی‌الدین نایطی» ارائه داده که جایی دیگر نیست (نک. دربارۀ مؤلف). احمد عبدالعزیز برای تألیف اثر خود از چهل فرهنگ لغت استفاده کرده که بسیاری از آن‌ها همچون برهان جامع، برهان قاطع، بهار عجم، غیاث‌اللغات، فرهنگ آنندراج، فرهنگ جهانگیری، فرهنگ رشیدی، مجمع‌الفرس و ... در شمار برجسته‌ترین آثار این حوزه‌اند (نایطی، 1325ق: 1/3-13) و پیداست که فرهنگ فرخی در مقایسه با این آثار نمی‌توانسته در تألیف آصف‌اللغات نقش عمده‌ای ایفا کند.
در باب ارتباط فرهنگ فرخی با فرهنگ‌های دیگر تصحیح یک اشتباه لازم است. در چاپ محمد باقر از مدار الافاضل ذیل مدخل «سرک» آمده که «... صاحب مؤید گوید که در فرهنگ فرخی بدین معنی و شرک به واو است» (فیضی سرهندی، 1337: 2/558). مقصود از مؤید فرهنگ مؤید الفضلاست که محمد لاد آن را در سال 925ق تألیف کرده و این سال‌ها پیش از تألیف فرهنگ فرخی است؛ پس این گزاره اشتباه است. درست این است که «فرهنگ فرخی» در اینجا صورت مغلوط فرهنگ فخری (فرهنگ قوّاس) است که فخرالدین مبارک‌شاه غزنوی (م ۷۱۶ق) احتمالاً پیش از ۶۹۹ق آن را نگاشته و یکی از منابع مؤید الفضلاست (مثلاً نک. محمد لاد، 1302: 1/480، ذیل «سوسپند»).
5. بحث و نتیجه‌گیری
تأمل در فرهنگ فرّخی و مقایسۀ مطالب آن با فرهنگ‌های معتبر به این نتیجه می‌انجامد که مؤلف این فرهنگ عمدۀ مطالب خود را از فرهنگ‌های دیگر، به‌ویژه فرهنگ جهانگیری و منتخب‌اللغات، گرد آورده و نه‌تنها چیزی به آن‌ها نیفزوده، بلکه شواهد آن‌ها را هم، که بخش مهمّی از هر فرهنگ است، حذف کرده است. به نظر می‌رسد محی‌الدین نایطی بنای تحقیق و تتبع نداشته و تنها کوشیده است فشرده‌ای از مطالب چند فرهنگ مشهور را گرد آورد و دستنامه‌ای تدوین کند که نیازهای اولیۀ جویندگان معانی واژه‌ها و اصطلاحات رایج در زبان فارسی را رفع کند. آنچه او فراهم آورده خلاصه و رونوشت مطالب فرهنگ‌های دیگر و فاقد هرگونه ارزش تحقیقی است؛ بنابراین پیداست که در تاریخ فرهنگ‌نویسی فارسی اهمیت و جایگاهی ندارد و اصولاً درخور تصحیح و انتشار نیست. با این حال، پژوهش حاضر می‌تواند در مطالعات تطبیقی فرهنگ‌های فارسی در شبه‌قاره و بررسی روند فرهنگ‌نویسی فارسی در هند مفید باشد.
پیوست
تصویر شمارۀ 1. یادداشت پشت صفحۀ اول نسخه
تصویر شمارۀ 2: آغاز فرهنگ فرخی
تصویر شمارۀ 3: انجام فرهنگ فرخی
[1]. در سال 1377، هاشم سبحانی (1377: 604) خبر داده که «این فرهنگ اخیراً در ایران مورد بررسی قرار گرفته و ظاهراً زیر چاپ است»، اما تا امروز خبری در این زمینه منتشر نشده است.
[2]. perti, R. K.
[3]. کتابی در لغت فارسی و اردو از نواب عزیزجنگ خان‌بهادر شمس‌العلما احمد عزیز نایطی. مؤلف کوشیده همۀ واژه‌ها و ترکیبات و امثال فارسی را در این کتاب بیاورد، ولی پیش از پایان بردن کار درگذشته است. آصف‌اللغات در فاصلۀ سال‌های ۱۳۲۵-۱۳۴۰ق در حیدرآباد دکن تا جلد هفدهم چاپ شده و واژه‌های فارسی را از آغاز الف ممدود تا پایان شرح واژۀ «جرار» دربردارد (انوشه، 1375: 4/28؛ موسوی بجنوردی، 1375: 1/431).
[4]. کالج فورت ویلیام از مهم‌ترین نهادهای آموزشی در دوران حکومت بریتانیا در هند بود. لرد ریچارد ولزلی، فرماندارِ هند، این دانشکده را در سال ۱۸۰۰م/ ۱۲۱۴ق با هدف آموزش و تربیت کارمندان کمپانی هند شرقی، آشنایی با زبان‌ها و فرهنگ‌های بومی و تربیت افرادی برای ادارۀ دولت هند بریتانیا، در کلکته بنا نهاد. دانشکده برنامۀ آموزشی خود را با مطالعات شرقی و غربی آغاز کرد، اما بعدتر برنامه‌های مطالعات غربی به کالج هند شرقی منتقل شد. دانشمندان انگلیسی و بومی در دانشکدۀ فورت ویلیام به تحقیق در زمینه‌های ادبیات، تاریخ، جغرافیا و زبان‌شناسی تاریخی اشتغال داشتند و در توسعۀ زبان‌هایی مانند اردو و بنگالی و ترجمۀ آثار فارسی به اردو نقش مهمی ایفا کردند (نک. یزدان‌منش، 1391؛ قسور عباس خان، 2023م).
[5]. از گردش چشم چه کسی مست و مخمور شدم؟ که هر موجِ این مستی برای من به درازای گردش دوران است.
[6]. پیش از محی‌الدین، محمدحسین بن خلف تبریزی، مؤلف برهان قاطع (تألیف 1062ق) و به تقلید از او عبدالرشید تتوی، مؤلف فرهنگ رشیدی (تألیف 1064ق)، تنظیم مدخل‌ها به شیوۀ الفبایی را با برخی تفاوت‌ها شروع کرده بودند. ترتیب الفبایی مدخل‌ها در برهان قاطع بر مبنای حروف اول تا سوم و در فرهنگ رشیدی بر مبنای حروف اول و دوم است. البته سنّت تقسیم‌بندی فرهنگ‌ها به بخش، باب، فصل، و مانند آن‌ها دیرپاتر بود و ظاهراً در اوایل قرن 14ق کنار گذاشته شد (دربارۀ ترتیب الفبایی مدخل‌ها و شیوه‌های تقسیم‌بندی فرهنگ‌های فارسی نک. سلطانی، 1386: 61).
[7]. اثر عنایت‌الله کنبوه لاهوری (م 1028 یا 1088ق) و ازجمله پرخواننده‌ترین متون ادبی فارسی در هند است. این کتاب سرمشق نویسندگی منشیان و کتاب درسی مکتب‌خانه‌ها و فارسی‌آموزان هندی بوده و معرّف سبک داستان‌پردازی هندی داستان در داستان است. بهار دانش یکی از متون ادب عامّه است که به زبانی متکلّف و مصنوع نگاشته شده و بن‌مایه‌های قصّه‌های آن متنّوع و تلفیقی از داستان‌های ایرانی و هندی است (نک. ذوالفقاری، 1392: 67).
[8]. ابوالفضل بن مبارک علامی (963-1014ق)، مورخ، ادیب و صدراعظم اکبرشاه گورکانی است. او را موجد سبکی تازه در انشا و نویسندگی دانسته‌اند. از آثار او آیین اکبری، اکبرنامه، و عیار دانش مشهورترند. نامه‌های رسمی او به شاهان و امیران در مجموعه‌ای با عنوان مکاتبات علامی منتشر شده و نامه‌های خصوصی او به خویشان و اعضای خانواده‌اش نیز در مجموعه‌ای به نام رقعات ابوالفضل گرد آمده است. مقصود محی‌الدین ظاهراً نامه‌های علامی است (نک. منفرد، 1384: 1/220).
[9]. مقصود از «دفاتر ظهوری» ظاهراً دیباچه‌های ظهوری ترشیزی (943-1025ق) بر کتاب نورس، خوان خلیل و گلزار ابراهیم است. این دیباچه‌ها به نثری شاعرانه، مسجع و گاه مصنوع نوشته شده‌اند و بعدتر به «سه نثر» شهرت یافته‌اند. در قرن سیزدهم، سه نثر در شبه‌قاره سرمشق کاتبان و منشیان شده‌اند و به همراه دیگر آثار بزرگ فارسی، ازجمله گلستان و شاهنامه در شمار کتاب‌های درسی قرار گرفته‌اند (نک. فیروزیان حاجی، 1400: 5/356؛ باباسالار، 1398: 127).
[10]. وقایع گُلکُنده یا وقایع حیدرآباد اثر میرزا محمّد نعمت‌خان عالی شیرازی (م 1122ق)، شاعر، تذکره‌نویس و دولتمرد ایرانی‌تبار شبه‌قاره است (انوشه، 1375: 4/1678). او در این کتاب گزارشی از تسخیر حیدرآباد و قلعۀ گلکنده به دست اورنگ‌زیب ارائه کرده است. حکیمه خوش‌نظر کتاب را با نام وقایع حیدرآباد تصحیح و منتشر کرده است.
[11]. اثر نوراللّه بن قاضی سید علی‌محمد الحسینی قادری، ادیب و تاریخ‌نگار دربار علی عادلشاه دوم (هشتمین سلطان بیجاپور). شریف‌النساء انصاری آن را به‌صورت چاپ عکسی در سال 1991م در حیدرآباد هند منتشر کرده است.
[12]. نوشتۀ میرزا مهدی‌خان منشی استرآبادی (م بین ۱۱۷۵ تا ۱۱۸۲ ق)، منشی و مورخ نادرشاه افشار. نام این کتاب در متنِ آن روزنامچۀ ظفر است و در متون تاریخی معاصر آن، تاریخ نادری ضبط شده و ظاهراً بعدها به جهانگشای نادری شهرت یافته است (شعبانی، 1393: ذیل «جهانگشای نادری»).
[13]. دو کتاب به این نام مشهور بوده‌اند: تاریخ قندهاری (تألیف بین 989 و 992ق) اثر محمد عارف قندهاری که به تصحیح و تحشیۀ معین‌الدین ندوی و سید اظهرعلی دهلوی در سال 1962م در راپور چاپ شده؛ اکبرنامه نوشتۀ ابوالفضل علامی (م ۱۰۱۱ق) (نک. انوشه، 1375: 4/242). کتاب علامی مشهورتر بوده و چون محی‌الدین در سطور پیشین به «دفاتر ابوالفضل» اشاره کرده، احتمالاً در اینجا منظور او همین کتاب است.
[14]. انشاء بیدل که با نام منشآت بیدل و رقعات بیدل هم شناخته می‌شود نامه‌های بیدل است که آن‌ها را خطاب به دوستان یا حاکمان محلی نوشته است (نک. دانشنامۀ شبه‌قاره، 2/1000).
[15]. تنها اثری که با این نام می‌شناسیم، مجموعه‌ای است شامل منتخب آثار مشهور در انشا مانند مجمع‌الانشا، منشآت نعمت‌خان عالی، منشآت میرزا بیدل ، گلشن سعادت، چهار گلشن، و ... که نسخه‌ای از آن به شمارۀ A.N. ۲۶۶ در کتابخانۀ سالارجنگ نگهداری می‌شود (اشرف، 1966م: 3/177).
[16]. فرهنگی عربی به فارسی نوشتۀ عبدالرشید تتوی، فرهنگ‌نویس و شاعر فارسی‌گوی شبه‌قاره (م ۱۰۷۷ق) است. عبدالرشید این اثر را در سال ۱۰۴۶ق به نام شاه‌جهان، پنجمین پادشاه بابری هند، نوشته است. از ویژگی‌های آن ذکر مآخذ معانی واژه‌ها و گه‌گاه نظریات و تحلیل‌های گوناگون است. منتخب‌اللغات در کلکته و تهران چاپ شده است (نک. انوشه، 1375: 4/2427).
[17]. فرهنگ واژه‌ها و اصطلاحات فارسی و عربی، به‌ویژه اصطلاحات تصوف، به فارسی است که عبدالرحیم بن احمد سوربهاری آن را در سدۀ دهم قمری برای فرزندش شهاب‌الدین نوشته که نزد پدر دیوان شاه قاسم انوار را می‌خوانده است. کشف‌اللغات از فرهنگ‌های مهمّ فارسی است و چند باری در هند به چاپ رسیده است (نک. انوشه، 1375: 4/2078؛ آدره، 1394: 25).
[18]. Bayevsky, S.
زبان و زبان‌شناسی