نوع مقاله : علمی-پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسنده English
Abstract
The Arabic–Persian dictionary Al-sorāh men al-sehāh, compiled by Jamāl al-Din Abu al-Fazl Mohammad Qarshi, is a concise Persian translation of Tāj al-loghat va Sehāh al-Arabiyyat by Abu Nasr Ismail ben Hammād Jowhari (d. 393 AH). Qarshi completed Al-sorāh men al-sehāh in Kāshghar in 700 AH. In 1397 SH/2018 CE, Mohammad-Hosayn Heydariān produced a critical edition of Al-sorāh men al-sehāh; this edited text forms the basis of the present study. Focusing on the Persian equivalents, this article systematically catalogs the dictionary’s rare, prominent, and valuable lexical items. First, the Persian equivalent is recorded as the headword, followed by its Arabic original, or by the Arabic original together with a definition containing the equivalent. When the Arabic source is obscure or archaic, modern equivalents or succinct definitions, drawn from comparative consultation of classical lexica, are supplied. Numerous Persian renderings found in Al-sorāh men al-sehāh also appear in earlier and later Arabic–Persian dictionaries, attesting to reciprocal intertextual influences between Qarshi’s work and its lexicographical predecessors and successors. To elucidate these diachronic and intertextual networks, each entry is cross-referenced with relevant early Arabic–Persian dictionaries. Finally, a quantitative analysis delineates the intertextual relationships between Al-sorāh men al-sehāh and other early Arabic–Persian dictionaries, shedding light on its place within the broader tradition of bilingual lexicography.
1. Introduction
Al-sorāh men al-sehāh is an Arabic–Persian dictionary and one of the works of Jamāl al-Din Abu al-Fazl Mohammad ben Omar ben Khāled, known as Jamāl Qarshi (see: Qarshi, 1397: 1/«ح‌ح‌ح»; Zāker al-Hosayni, 1382: 12–13, 18). This book is essentially a concise translation of Tāj al-loghat va Sehāh al-Arabiyyat by Abu Nasr Ismail ben Hammād Jowhari (d. 393 AH). Qarshi spent a considerable period abridging Sehāh and translating its lexical items into Persian, and completed Al-sorāh men al-sehāh in 700 AH (see: Qarshi, 1397/2018, pp. 2/2170; Monzavi, 1337/1958, pp. 145, 147).
2. Literature Review
Heydariān (1397/2018) in his introduction to Al-sorāh men al-sehāh, mentions a number of the text’s Persian “unknown or low-frequency words” and “examples of simple and compound verbal nouns.” He does not, however, provide a comprehensive and rigorous definition of these lexical units, nor does he offer a comparative, intertextual, or statistical examination of them. Instead, he merely presents a brief alphabetical list of low-frequency equivalents together with their Arabic originals.
Sāhebi (1402/2023), in an article, discusses the method of editing Al-sorāh men al-sehāh from a critical perspective. He examines Heydariān’s errors and misreading’s by consulting the manuscripts used by him and offers his own proposed correct readings. He notes discrepancies and inconsistencies between the readings of the printed text and those of the manuscripts, and points to some of the defects and shortcomings of the edited text in comparison with the manuscript witnesses.
3. Methodology
In this study, the low-frequency words recorded in Al-sorāh men al-sehāh as equivalents of Arabic headwords are presented and examined in alphabetical order. In each case, the Persian equivalent is first given as the headword, followed by its Arabic original, or by the Arabic original together with a definition containing the equivalent. Unfamiliar Persian words have been vocalized on the basis of the printed text of Al-sorāh men al-sehāh, its manuscripts, and Persian dictionaries. Whenever the Arabic original is not sufficiently clear, explicit, or familiar, a modern definition or synonym has been provided for each lexical unit through consultation of other dictionaries and sources.
Some of the low-frequency Persian equivalents found in Al-sorāh men al-sehāh are also attested in Arabic–Persian dictionaries composed both before and after it. To demonstrate these intertextual relationships, references to other early Arabic–Persian dictionaries are cited in the documentation of each entry.
4. Results
Table 1 presents those Arabic–Persian dictionaries that predate Al-sorāh men al-sehāh and share with it at least three low-frequency equivalents in the sense intended by Qarshi. The table lists both the number of similar cases and the degree of overlap expressed as a percentage (for the dates of composition or transcription of these works, see: Karamaini, 1385/2006, front cover; Monzavi, 1337/1958, pp. 11, 19–27, 42–43, 65–69, 136–138; Mohaqqeq, 1382/2003, p. 13).
Those early Arabic–Persian dictionaries compiled after Al-sorāh men al-sehāh that likewise share at least three low-frequency equivalents with it in the sense intended by Qarshi are presented in Table 2 (for the dates of composition of these works, see: Monzavi, 1337/1958, pp. 152, 169–171, 246; Mohtadi, 1393/2014, pp. 45–47).
Table 1
Classical Arabic–Persian Dictionaries Predating Al-sorāh men al-sehāh and Their Degree of Lexical Overlap
Title
Number of similar cases
Degree of similarity
Tāj al-asāmi
25
27.17%
Takmelat al-asnāf of Karamaini
34
36.95%
Dastur al-loghat and al-merqāt of Adib Natanzi
5
5.43%
Qānun al-adab of Taflisi
4
4.34%
Ketāb al-masāder of Zuzani
4
4.34%
Lesān al-tanzil
3
3.26%
Moqaddamat al-adab of Zamakhshari
17
18.47%
Table 2
Classical Arabic–Persian Dictionaries Postdating Al-sorāh men al-sehāh and Their Degree of Lexical Overlap
Title
Number of similar cases
Degree of similarity
Kholāsat al-loghāt of Jonābezi
6
4.65%
Dastur al-ekhvān of Dahhār
13
10.07%
Montahā al-arab of Safipuri
110
85.27%
5. Conclusion
Some of the low-frequency Persian equivalents found in Al-sorāh men al-sehāh are also attested in Arabic–Persian dictionaries compiled both before and after it. This suggests that the author of Al-sorāh men al-sehāh was probably influenced by earlier dictionaries and that Al-sorāh men al-sehāh itself, in turn, influenced later lexicographical works. If rare words are taken as the statistical sample, it may be concluded that Al-sorāh men al-sehāh’s indebtedness to Takmelat al-asnāf and Tāj al-asāmi, as well as its influence on Montahā al-arab, is significant and worthy of closer examination in future research. Moreover, it should be noted that Al-sorāh men al-sehāh exhibits the highest degree of intertextual relations with Montahā al-arab.
Bibliography
Adib Natanzi, Badiʿ al-Zamān Abu ʿAbdollāh Hosayn. (1384/2005). Dastur al-loghat (ʿAli Ardalān Javān, Ed.). Beh-Nashr. [In Persian]
Adib Natanzi, Badiʿ al-Zamān Abu ʿAbdollāh Hosayn. (1346/1967). Al-merqāt (Seyyed Jaʿfar Sajjādi, Ed.). Bonyād-e Farhang-e Irān. [In Persian]
Dahhār, Qāżi Khān Badr Mohammad. (1349–1350/1970–1971). Dastur al-ekhvān (Saʿid Najafi Asadollāhi, Ed.). Bonyād-e Farhang-e Irān. [In Persian]
Heydariān, Mohammad-Hosayn. (1397/2018). Introduction. In Jamāl al-Din Abu al-Fazl Mohammad ben Omar ben Khāled Qarshi, Al-sorāh men al-sehāh (Mohammad-Hosayn Heydariān, Ed.). Anjoman-e Āthār va Mafākher-e Farhangi. [In Persian]
Jonābezi, Mohammad Moʾmen ben Abu al-Hasan. (1393/2014). Kholāsat al-loghāt (Hosayn Mohtadi, Ed.). Majmaʿ-e Zakhāyer-e Eslāmi. [In Persian]
Karamaini, ʿAli ben Mohammad ben Saʿid. (1385/2006). Takmelat al-asnāf (ʿAli Ravāqi, Ed.). Anjoman-e Āthār va Mafākher-e Farhangi. [In Persian]
Lesān al-tanzil. (1382/2003). Mahdi Mohaqqeq (Ed.). Elmi va Farhangi. [In Persian]
Mohaqqeq, Mahdi. (1382/2003). Introduction. In Lesān al-tanzil. Mahdi Mohaqqeq (Ed.). ʿElmi va Farhangi. [In Persian]
Mohtadi, Hosayn. (1393/2014). Introduction. In Mohammad Moʾmen ben Abu al-Hasan Jonābezi, Kholāsat al-loghāt (Hosayn Mohtadi, Ed.). Majmaʿ-e Zakhāyer-e Eslāmi. [In Persian]
Monzavi, A. (1337/1958). Arabic-to-Persian dictionaries. University of Tehran. [In Persian]
Qarshi, Jamāl al-Din Abu al-Fazl Mohammad ben Omar ben Khāled. (1382/2003). ʿOrāżat al-ʿArūżiyyin (Mohsen Zāker al-Hosayni, Ed.). Nāmeh-ye Farhangestān, Supplement 13. [In Persian]
Qarshi, Jamāl al-Din Abu al-Fazl Mohammad ben Omar ben Khāled. (1397/2018). Al-sorāh men al-sehāh (Mohammad-Hosayn Heydariān, Ed.). Anjoman-e Āthār va Mafākher-e Farhangi. [In Persian]
Safipuri, ʿAbd al-Rahim ben ʿAbd al-Karim. (1397/2018). Montahā al-arab fi loghāt al-Arab: Arabic–Persian (ʿAlirezā Hājiān-Nezhād, Ed.). Sokhan. [In Persian]
Sāhebi, Sayyed Mohammad. (1402/2023). A critique of the edition of Al-sorāh men al-sehāh. Kohan-Nāmeh-ye Adab-e Pārsi, 14(2), 197–229. https://doi.org/10.30465/CPL.2023.41615.3108.
Tāj al-asāmi. (1367/1988). ʿAli Owsat Ebrāhimi (Ed.). Markaz-e Nashr-e Dāneshgāhi. [In Persian]
Taflisi, Abu al-Fazl Hobaysh ben Ebrāhim ben Mohammad. (1350–1351/1971–1972). Qānun al-adab (Gholām-Reżā Ṭāher, Ed.). Bonyād-e Farhang-e Irān. [In Persian]
Zāker al-Hosayni, Mohsen. (1382/2003). Introduction. In Jamāl al-Din Abu al-Fazl Mohammad ben Omar ben Khāled Qarshi, ʿOrāżat al-ʿArūżiyyin (Mohsen Zāker al-Hosayni, Ed.). Nāmeh-ye Farhangestān, Supplement 13. [In Persian]
Zamakhshari, Jārallāh Abu al-Qāsem Mahmud. (1386/2007). Moqaddamat al-adab: Based on the Leipzig 1843 edition (Mahdi Mohaqqeq, Intro.). Institute of Islamic Studies, University of Tehran–McGill University. [In Persian]
Zuzani, Abu ʿAbdollāh Hosayn ben Ahmad. (1374/1995). Ketāb al-masāder (Taqi Binesh, Ed.). Alborz. [In Persian]
کلیدواژه‌ها English
- مقدمه
الصّراح من الصّحاح مشهور به صراح‌اللّغة یا صراح فرهنگی عربیـفارسی و یکی از آثار جمال‌الدین ابوالفضل محمّدبن عمربن خالد مشهور به جمال قَرشی است (نک: قرشی، 1397: 1/«ح‌ح‌ح»؛ ذاکرالحسینی، 1382: دوازده‌ـ‌سیزده، هجده). این کتاب در اصل ترجمه‌ای ملخّص از تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة مشهور به صحاح‌اللغة و صحاح اثر ابونصر اسماعیلبن حماد جوهری (متوفی ۳۹۳ق) است. قرشی در گنجینۀ کتاب‌های مدرسۀ صاحبیۀ برهانیۀ مسعودیه (واقع در کاشغر ماوراء‌النهر)، به نسخه‌ای مصحَح از صحاح دست یافت و به تلخیص صحاح، به‌‌شیوۀ کوتاه‌سازی (نه انتخاب و گزینش) و ترجمۀ مفرداتِ واژه‌های آن به فارسی پرداخت. او تألیف و تسوید صراح را در شانزدهم صفر سال ۶۸۱ق در کاشغر به‌انجام رسانید و در بیست‌وسوم ذی‌قعدۀ ۷۰۰ق در همان شهر، نسخه‌ای دیگر از آن را انتساخ یا پاک‌نویس کرد (نک: قرشی، 1397: 1/«ح‌ح‌ح»ـ«ززز»، ۲۱۷۰؛ منزوی، 1337: ۱۴۵، ۱۴۷؛ ذاکرالحسینی، 1382: هجده-نوزده).
محمدحسین حیدریان در ۱۳۹۷ش، الصّراح من الصّحاح را تصحیح و به همراه ترجمۀ بخش‌های عربی و افزوده‌هایی در دو مجلد منتشر کرد. این متن مصحَح مبنای پژوهش پیش رو است. در این مقاله، با تمرکز بر بخش‌ها و برابرنهادهای فارسی، واحدهای واژگانی کم‌کاربرد، برجسته و ارزندۀ این فرهنگ را برمی‌رسیم و در پایان به‌‌روش آماری، از روابط بینامتنی صراح با دیگر فرهنگ‌های عربی‌ـفارسیِ قدیمی سخن می‌گوییم.
برای اطمینان از درستی ضبط مصحِح و تصحیح اشتباهات احتمالی او، همۀ صفحه‌های متن چاپی با متن صحاح جوهری (تصحیح عطار، 1376ق) و نیز با دو نسخۀ خطی مورد استفادۀ حیدریان مقابله گردید؛ این دستنویسها عبارت‌اند از:
۱. نسخۀ مدرسۀ نمازی خوی به شمارۀ ۴۲، که به نظر مصحح در سال ۷۴۸ق کتابت شده، نسخۀ اساس حیدریان بوده و در این مقاله، نشانۀ اختصاری آن «نمازی» است. ۲. دستنویس کتابخانۀ مجلس سنا به شمارۀ ۴۴۶، که متعلّق به سدۀ هشتم هجری است و در این مقاله، نشانۀ اختصاری آن «سنا» است (نک: حیدریان، 1397: 1/«س‌س»ـ«ف‌ف»؛ درایتی، 1389: ۷/۱۱۵ـ۱۱۶). در این مقاله، از یک چاپ سنگی صراح نیز، که به تصحیح محمد شفیع‌بن محمد سعید در کانپور منتشر شده و متنی کمابیش منقّح است، با نشانۀ اختصاری «سنگی» بهره برده‌ایم.
2. پیشینۀ پژوهش
حیدریان (1397: 1/«زز»ـ«ک‌ک») در مقدمۀ خود بر الصراح من الصحاح تعدادی از «واژگان ناشناخته یا کم‌کاربرد» و«نمونه‌هایی از مصادر ساده و مرکب» فارسی این متن را ذکر کردهاست، اما به تعریف جامع و مانع، بررسی و تحلیل مقایسه‌ای، بینامتنی و آماری این واحدهای واژگانی نپرداخته و تنها به ارائۀ فهرستی الفبایی و مجمل از برابرنهادهای کم‌کاربرد و اصل عربی آن‌ها اکتفا کرده و برای توضیح و مشخص نمودنِ معنای دقیق واژه‌ها به هیچ منبعی مراجعه نکرده‌است.
در ضمن، ایشان ملاک‌های خود را برای غریب و نادر شمردنِ این واحدهای واژگانی مشخص ننموده و همچنین برخی از واژه‌ها و کلمات را به‌صورت نادرست یا متفاوت با نسخ خطی ضبط کرده که این امر باعث از دست رفتنِ بعضی از اطلاعات لغوی مهم و تاریخی متن شدهاست.
صاحبی (1402) در مقاله‌ای از شیوۀ تصحیح صراح با دیدی انتقادی سخن گفته‌است. اشتباهات و نادرست‌خوانی‌های حیدریان را با مراجعه به نسخ مورد استفادۀ او بررسی کرده و صورت صحیح پیشنهادی خود را ارائه نموده‌است؛ اختلافات و ناهماهنگی‌های ضبط متن چاپی با ضبط دستنویسها را متذکر شده و به برخی از نقایص و کمبودهای متن مصحَح در مقایسه با نسخه‌ها اشاره نموده‌است. در تصحیح اغلاط و ناهماهنگی‌های متن چاپی صراح و رفع کاستی‌های آن به این مقاله نیز نظر داشته‌ایم.
3. روش پژوهش
جمال قرشی دانشمندی لغت‌دان و ادیبی مسلّط بر دو زبان فارسی و عربی بود. در الصراح من الصحاح ویژگی‌های لغوی برجسته و اطلاعات زبانی ارزندۀ فراوانی وجود دارد؛ بسیاری از واژه‌های کم‌کاربرد فارسی در فرهنگ‌های کهن عربی-فارسی، از جمله صراح، ضبط شده و می‌توان با مراجعه به اصل عربی واژه و فرهنگ‌های عربی، معنای دقیق آن‌ها را مشخص کرد. در این پژوهش، واژه‌های کم‌کاربردی را که در قالب معادلِ مدخل‌های عربی در صراح ثبت شده‌اند، به ترتیب الفبایی بررسی می‌کنیم؛ در مقالۀ پیش رو، منظور از کم‌کاربرد و نادر واحدی واژگانی است که حائز یک شرط از شروط ذیل باشد:
الف) در لغت‌نامه (دهخدا، 1377) مندرج نباشد.
ب) در لغت‌نامه، بدون شاهد ضبط شده باشد.
ج) در معنی مذکور در صراح، در لغت‌نامه نیامده باشد و یا شاهدی نداشته باشد.
در این مقاله، نخست معادل فارسی، در قالب سرواژه، و سپس اصل عربی آن، یا اصل عربی همراه با تعریفِ حاویِ برابرنهاد، ثبت گردیده‌است. واژه‌های ناآشنای فارسی با استفاده از متن چاپی یا نسخه‌های صراح و فرهنگ‌های فارسی، مشکول شدهاست. در صورت واضح، رسا و آشنا نبودنِ اصل عربی، با مراجعه به دیگر فرهنگ‌ها و منابع، تعریف یا مترادفی امروزی برای هر واحد واژگانی ارائه شدهاست؛ این تعاریف با نشانۀ =مشخص شده‌اند. گونه‌‌های دیگر هر واژۀ فارسی که در صراح (چاپی، دستنویسها و سنگی) موجود است، و نیز تلفظ‌های مختلف آن‌ها پس از نشانۀ (/) درج گردیده‌است. اگر مصدری ثبت شده باشد، واژه‌های مشتق از آن در قالب مدخل مستقل ثبت نشده و پس از تعریف و بررسیِ مصدرِ یادشده، به واژه‌های مشتق از آن، با استفاده از نشانۀ «■ مشتق:» اشاره شدهاست.
برخی از معادل‌های کم‌کاربرد فارسی صراح در فرهنگ‌های عربیـفارسی پیش و پس از آن ضبط شده‌اند؛ این نکته نشان می‌دهد که احتمالاً مؤلف صراح از فرهنگ‌های پیش از خود تأثیر پذیرفته و صراح نیز بر فرهنگ‌های پس از خود تأثیر گذاشته‌است. برای نشان دادن این روابط بینامتنی، در ارجاعات هر مدخل، پس از کوته‌نوشت «قس:» به دیگر فرهنگ‌های کهن عربیـفارسی استناد شدهاست. در این پژوهش از پیکرۀ گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز استفاده گردیده‌است.
4. واحدهای واژگانی کم‌کاربرد و ارزندۀ صراح
آبدان: مَثانَة (قرشی، 1397: 1/۱۸۲۰؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ دهخدا، 1377؛ قس: ادیب نطنزی، 1346: ۱۶؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۳/۱۶۲۱؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۵۷؛ جنابذی، 1393: ۳۵۵؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۵۸، همگی ذیل «مثانة»).
آتش‌کاو: مِحضَب؛ مِسْعَر؛ مِفأد؛ مِحْراک؛ مِحْضاء (قرشی، 1397: 1/۸۳، ۴۸۸، ۸۷۶، 2/۱۳۲۵، ۱۹۲۳؛ جوهری، 1376: 1/۱۱۳).
= وسیله‌ای فلزی یا چوبی برای زیرورو و جابه‌جا کردن، به‌هم زدن و برافروختن آتش (جوهری، 1376: 2/۶۸۴؛ ازهری، 1421: 2/۵۳، هردو ذیل «سعر»؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ صادقی، 1392؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۸۸، ذیل «محضأ و محضاء»؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۲۲؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۴۵۲، هردو ذیل «مِسْعَر»).
آردهاله: نَفِیتَة؛ سَخِینَة (قرشی، 1397: 1/۲۴۱، 2/۱۷۶۶).
= غذایی رقیق که از آرد و روغن، یا آب و شیر، یا آرد و خرما فراهم می‌کردند (برهان، 1342؛ رشیدی، 1337، ذیل «آردتوله و آردهاله»؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۴۱۷، ذیل «سخینة»؛ صادقی، 1392؛ قس: میدانی، 1382: ۱/۳۲۳؛ کردی نیشابوری، 2535: ۱۴۲؛ ادیب نطنزی، 1384: ۴۰۲؛ کرمینی، 1385: ۱/۳۳۰؛ زمخشری، 1386: ۵۹، همگی ذیل «سَخیِنَة»؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۱/۲۸۷، ذیل «نفیتة»؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۲۲۱؛ جنابذی، 1393: ۲۰۶، هردو ذیل «رَغیدة»).
آروغ دادن: تَجَشُّؤ؛ فَشّ (قرشی، 1397: 1/ ۷، ۸۸۶).
= آروغ زدن (دهخدا، 1377: ذیل «آروغ»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۵۱، ذیل «تَجَشُّؤ»).
آزَدَن/ آزِدَن: «تنویر: ... دست به سوزن آزدن و نیل ریختن بر وی تا نشان ماند» (قرشی، 1397: 1/۷۶۷؛ نیز نک: همان: 1/۶۶۱).
= (درمورد سوزن و مانند آن) فروبردن و ایجاد زخم یا سوراخ در جایی از بدن به‌وسیلۀ آن (صادقی، 1392؛ جوهری، 1376: 2/۸۳۹؛ برهان، 1342؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۲۴۶، ذیل «تنویر»).
آسوده شدن: «قُبوب: ... آسوده شدن گوشت و پوست و خرما» (قرشی، 1397: 1/۱۶۵).
= خشک، بی‌آب و کهنه شدن (جوهری، 1376: 1/۱۹۷؛ ابن‌منظور، 1414: ۱/۶۵۹، هردو ذیل «قبب»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۵۰۹، ذیل «قبوب»؛ صادقی، 1392: ذیل «آسوده»).
آشام: ۱. «جرعة: یک آشام از آب و شراب» (قرشی، 1397: 2/۱۰۳۱؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۳۲، ذیل «جرعة»).
۲. حَرِیقَة (قرشی، 1397: 2/۱۲۳۴).
= کاچی (کرمینی، 1385: ۱/۱۵۸، ذیل «حریقة»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۵۵۸، ذیل «قُرَر»).
آکَس: مِخْراش؛ مِحْجَن (قرشی، 1397: 1/۸۷۷؛ سنا: پـ۲۳۵؛ جوهری، 1376: 3/۱۰۰۴).
= عصا یا چوب سرکج، مانند چوگان (جوهری، 1376: 5/۲۰۹۷؛ فراهیدی، 1409: ۳/۸۱؛ ابن‌درید، 1988: ۱/۴۴۲؛ ابن‌منظور، 1414: ۱۳/۱۰۸؛ مرتضی زبیدی، 1414: ۱۸/۱۳۱، همگی ذیل «حجن»؛ ابن‌اثیر، 1367: ۲/۲۲؛ ابن‌منظور، 1414: ۶/۲۹۳؛ مرتضی زبیدی، 1414: ۹/۱۰۵، همگی ذیل «خرش»؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۳/۱۵۹۲؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۵۲؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۵۶۰، همگی ذیل «محجن»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۵۷۵، ۷۹۹، ذیل «محجن»، «مخراش»؛ نیز نک: رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «آکسه»؛ صادقی، 1392: ذیل «آکج»، «آکس»، «آکسه»).[1]
آگَنه/ آکَنه: حَشْو (قرشی، 1397: 2/۱۹۲۱؛ سنگی: ۵۴۳).
= توده‌ای از پشم، پنبه، پَر و مانند آن‌ها که آسترِ لحاف و بعضی لباس‌ها را با آن پُر می‌کردند (صادقی، 1392؛ دهخدا، 1377؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۱۵۲؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۱۳۷، هردو ذیل «حشو»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۴۰۵، ذیل «هَتَیان»).
آلایش [متن: آلاش؛ تصحیح از نمازی: ۳۳۹؛ سنا: رـ۲۷۶؛ سنگی: ۳۰۲]: بالُوعَة (قرشی، 1397: 2/۱۰۲۶).
= چاهِ آب‌ریزِ سرتنگ که آب باران، برف و ... در آن جمع می‌شود (ادیب نطنزی، 1384: ۱۶۳؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۲۴۴، هردو ذیل «بالوعة»؛ کرمینی، 1385: ۱/۵۱، ذیل «بلوعة و بالوعة و بلّاعة»).
آهن‌آماج: مِقْلَب؛ سِکَّة (قرشی، 1397: 1/۱۷۵، 2/۱۳۳۵).
= وسیله‌ای آهنی برای زیرورو کردن زمین در کشاورزی (جوهری، 1376: 1/۲۰۵؛ قس: دهار، 1349ـ1350: ۱/۶۰۵، ذیل «مکرب»؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۴۸۱، ذیل «سکّة»).
اسپ‌نَمه [متن اسب‌نمه؛ تصحیح از نمازی: ۳۷۶]: تَجْفاف (قرشی، 1397: 2/۱۱۴۳).
= برگستوان (زمخشری، 1386: ۷۱، ذیل «تجفاف»؛ دهخدا، 1377).
اَلِج [متن: النج؛ تصحیح از نمازی: ۲۱۴؛ سنا: پـ۱۶۳؛ سنگی: ۱۷۸]: زُعْرُور (قرشی، 1397: 1/۶۴۰).[2]
= زالزالک یا آلوچۀ کوهی (دهخدا، 1377: ذیل «الج»، «زعرور»؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۳۱۴، ذیل «زعرور»).
اَنداو: «أیهُقان: جِرْجیر دشتی و او را انداو گویند به پارسی» (قرشی، 1397: 2/۱۲۲۷).
= شاهی (گیاه) (برهان، 1342؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۱۶؛ جنابذی، 1393: ۱۰۹؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۱۱۰؛ همگی ذیل «أیهُقان»؛ زمخشری، 1386: ۱۶؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۹۵، هردو ذیل «جرجیر»).
اَنداوه: مِسْیَعَة (قرشی، 1397: 1/۱۰۶۳).
= ماله (برهان، 1342؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: زمخشری، 1386: ۵۲؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۶۵؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۵۸۲؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۵۶۵، همگی ذیل «مِسیعَة»).
بادِراغه: صُّوَّة (قرشی، 1397: 2/۲۰۰۶ـ۲۰۰۷).
= بادی که هر لحظه از سَمتی می‌وزد (جوهری، 1376: 6/۲۴۰۵؛ دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۸۳۲، ذیل «صُوَّة»).
باران‌گریز: وَلَجَة؛ عالَة (قرشی، 1397: 1/۳۱۹، 2/۱۴۶۸).
= غار یا سرپناهی که از باران به آنجا می‌گریختند (جوهری، 1376: 1/۳۴۷؛ قس: زمخشری، 1386: ۲۰؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۲۷۰، هردو ذیل «عالَة»).
بارشکنی: غِیرَة (قرشی، 1397: 1/۷۲۴).
= خواروبار (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۳۷۵، ذیل «غِیرَة»).
بارگیر: مِحَفَّة؛ هودج؛ مَحْمِل (قرشی، 1397: 2/۱۱۴۹، ۱۴۰۰؛ جوهری، 1376: 4/۱۳۴۵؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۴۱۷، ذیل «هودج»).
باژنامه/ بَژنامه/ پَژنامه: لَقَب؛ نَبَز (قرشی، 1397: 1/۱۹۰، ۸۰۵؛ سنا: پـ۲۱۳؛ نیز نک: رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «باژنامه»، «بژنامه»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۶۲۶، ۷۱۵، ذیل «منبوز»، «نَبَز»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۰۸، ذیل «لقب»).
باغْره/ باغِره: غُدّة؛ سَلعَة (قرشی، 1397: 1/۹۰۷؛ جوهری، 1376: 3/۱۰۴۰؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۳۳۳، ذیل «سَلعَة»).
بَتاب: بَهَطَة (قرشی، 1397: 1/۹۶۹).
= نوعی خوراکی که از برنج و دوغ و یخ فراهم می‌آوردند (قرشی، 1397: همانجا؛ نیز نک: دهخدا، 1377).[3]
بتابه (؟): عَصِیدة (قرشی، 1397: 1/۴۷۸).
= حلوای خرما (جوهری، 1376: 2/۵۰۹).[4]
برفَراخیدن: اقْشِعرار (قرشی، 1397: 1/۷۳۷).
= راست و سیخ شدن مو از ترس، سرما و مانند آن‌ها؛ یا جمع، درهم‌کشیده، چروکیده و زِبْر شدن پوست و تغییر رنگ آن؛ یا لرزیدن بدن (جوهری، 1376: 2/۷۹۲؛ ابن‌منظور، 1414: ۵/۹۵، ذیل «قشعر»؛ فرهنگ مصادراللغة، 1377: ۴۷۵؛ بخارایی، 1365: ۱۳۶، هردو ذیل «اقشعرار»؛ قیّم، 1384: ذیل «إقشعرّ»؛ برهان، 1342: ذیل «فراخیدن»؛ رشیدی، 1337: ذیل «فراخید»؛ دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۶۰۱، ذیل «إقشعرار»).
■ مشتق: فراخه (قرشی، 1397: همانجا؛ قس: صفی‌پوری، 1397: همانجا).
بُریده: خاثرة (قرشی، 1397: 1/۹۳۹؛ جوهری، 1376: 3/۱۰۷۸).
= (درمورد شیر) غلیظ و بسته (ابن‌منظور، 1414: ۴/۲۳۰، ذیل «خثر»).
بَنه: خیط؛ زیج (قرشی، 1397: 1/۵۷۹، ۶۸۴؛ جوهری، 1376: 2/۶۰۰، ۷۲۶).
= طناب باریک (دهخدا، 1377).
بیچه: «عَرْس: دیواری که میان دو دیوار خانۀ سرمایی نهند و به نهایت نرسانند و مسقّف سازند تا آن خانه گرم‌تر شود و آن را به فارسی بیچه گویند» (قرشی، 1397: 1/۸۳۷؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۰۷۹، ذیل «عرس»).
پاخِسه: «طِرْبال: پاخسۀ برتر دیوار» (قرشی، 1397: 2/۱۴۴۹).
= هر رَج و ردیف از سنگ و خشت و مانند آن‌ها در دیوار؛ چینه (رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «پاخزه»، «پاخسه»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۴۶۸، ذیل «عَرَق»).
پچِشک/ بِچِشک: طَبیب؛ آسِی (قرشی، 1397: 1/۱۳۹، 2/۱۸۸۱؛ قس: تفلیسی، 1350ـ1351: ۱/۴۹، ذیل «اساء»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۹۰۶، ذیل «طبیب»).
پستان کردن: رِدَّة؛ إلماع (قرشی، 1397: 1/۴۴۰، 2/۱۱۰۰).
= پُر شدن پستان زن یا حیوان آبستن از شیر و متورّم شدن آن، کمی پیش از زاییدن (جوهری، 1376: 2/۴۷۳؛ دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۲۲، ذیل «إلماع»).
پَک‌مال/ پُک‌مال: «مِحَطّ: آهن چرم‌دوزان [متن: چرم‌دوزی، تصحیح از نمازی: ۳۲۲؛ سنا: پـ۲۶۱] که آن را پک‌مال گویند و بدان خط کشند و نقش کنند» (قرشی، 1397: 1/۹۷۲؛ قس: تاج‌الاسامی، 1367: ۵۶۰، ذیل «مَخَطَّة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۶۵۷، ذیل «محطّ»).
پیچه: «کُنَّة: ... پوشش زبَرِ [متن: زیر؛ تصحیح از سنگی: ۵۱۷] درِ خانه، یعنی پیچه» (قرشی، 1397: 2/۱۸۰۸؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۷۲۲؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۹۲، هردو ذیل «نِجاف»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۸۲۶، ذیل «کنّة»).
پیشایگی: «نَتْل: کشیدن به پیشایگی» (قرشی، 1397: 2/۱۵۰۵؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۰۹۲، ذیل «نتل»).
پیشپاره/ پیشیاره: شُفارِج (قرشی، 1397: 1/۲۹۹؛ نمازی: ۱۰۰؛ سنگی: ۸۷).
= نوعی حلوا که از آرد و روغن و شیره فراهم می‌آوردند.
به‌صورت پیشپاره (نک: ادیب نطنزی، 1384: ۴۴۳؛ کرمینی، 1385: ۱/۳۴۸؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۲۷۵، همگی ذیل «شفارج»؛ ناصر خسرو، 1353: ۴۶۱)، پیشیاره و پیشباره (نک: زمخشری، 1386: ۶۱؛ محمدبن عبدالخالق، 1392: ۲/۷۹۵؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۶۵۷، همگی ذیل «شُفارِج»؛ دهخدا، 1377؛ رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «پیشباره») ضبط شدهاست؛ با توجه به میزان اعتبار آثار مذکور، احتمالاً پیشپاره، که در متن مصحَح نیز آمده، صورت اصلی و درست است.
تاه: «خَشَب: ... زدودن روی تیغ و جز آن چندان‌که تاه از وی دور شود و روشن گردد» (قرشی، 1397: 1/۸۹).
= زنگ فلزات (رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۸۲۳، ذیل «خشب»).
تَرائیدن/ تَراییدن: «نَثیث: ... ترائیدن خیک» (قرشی، 1397: 1/۲۷۱)؛ «مُصالَة: آب که از ماست یعنی سوزمه ... بیرون تراید» (همان: 2/۱۵۰۰؛ نیز نک: رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: محمدبن عبدالخالق، 1392: ۲/۱۳۳۱، ذیل «نثیث»).
تلخ‌روده: أمَرّ (قرشی، 1397: 1/۷۵۱).
= رودۀ بزرگ (جوهری، 1376: 2/۸۱۵؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۸۶، ذیل «أمَرّ»).
تلخه: «الغَفا: ... دانه که آن را تلخه خوانند که در گندم بیرون آید» (قرشی، 1397: 2/۲۰۴۷؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۴۹۶؛ ذیل «غفاف»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۸۶، ذیل «مُرَیراء»).
تَنَنده: عنکبوت (قرشی، 1397: 1/۱۵۷؛ قس: ادیب نطنزی، 1346: ۱۰۸؛ مروزی، 1361: ۱۳۲؛ تراجم‌الاعاجم، 1366: ۱۴۸؛ زمخشری، 1386: ۷۷؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۲۵۴، همگی ذیل «عنکبوت»؛ زنجی سجزی، 1364: ۱/۲۲۷، ذیل «عنکب»).
جُواز: کَدّ؛ مِهْراس (قرشی، 1397: 1/۵۰۳، ۸۶۷).
= هاون (جوهری، 1376: 2/۵۳۰؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: ادیب نطنزی، 1384: ۷۳۶؛ کرمینی، 1385: ۱/۶۳۰؛ زمخشری، 1386: ۲۶؛ دهار، 1349ـ1350: 1/۶۲۰، جنابذی، 1393: ۳۴۵؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۴۳۳، همگی ذیل «مهراس»).
جهجهان: ۱. «عُبُب: آب‌های مندفق، یعنی جهجهان [متن: جحجهان؛ تصحیح از سنا: رـ۴۰]» (قرشی، 1397: 1/۱۴۳).
= (درمورد آب) ریزان (ابن‌منظور، 1414: 10/۹۹، ذیل «دفق»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۰۰۹، ذیل «عبب»).
۲. «توقُّص: جهجهان ره رفتن اسب». (قرشی، 1397: 1/۹۲۴؛ نیز نک: همان: 2/1392).
= با جهش و شتاب (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۷۳۲، ذیل «تکتیف»).
چارمغز: ضَبْر (قرشی، 1397: 1/۶۷۹).
= گردو (جوهری، 1376: 2/۷۱۸؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۸۴۸، ذیل «ضبر»).
چَپه: أحمق (قرشی، 1397: 1/۲۳۰؛ جوهری، 1376: 1/۲۵۸؛ قس: تاج‌الاسامی، 1367: ۵، ذیل «اَلفَت»).
چَغزلاوه/ چَغرلاوه/ جَغرلاوه: طُحلُب و طِحلَب؛ غُثرَة؛ عَرمَض؛ غَلفَق (قرشی، 1397: 1/۱۴۰، ۵۸۴، ۷۱۵، ۹۴۹، 2/۱۲۹۱؛ نمازی: ۴۶؛ سنا: پـ۱۴۸).
= جلبک (دهخدا، 1377؛ قس: زمخشری، 1386: ۱۴، ذیل «طُحْلَب»؛ زوزنی، 1374: ۸۷۸، ذیل «طحلبة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۲۹۹، ذیل «غُثر»).[5]
چَکمیزَک: مَثَن (قرشی، 1397: 2/۱۸۲۰).
= مرضی که به‌سبب آن ادرار به‌طور غیرارادی می‌ریزد، یا قطره‌قطره می‌چکد (جوهری، 1376: 5/۲۲۰۰؛ رشیدی، 1337؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۵۸، ذیل «مَثِنَ فلانُ مَثَناً»).
خَجَک: نقطة؛ نکتة (قرشی، 1397: 1/۲۴۲، ۱۰۰۶؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۳۲۸، ذیل «نکتة»).
خَدْرَک/ خُدُرْک: جَذوَة (قرشی، 1397: 2/۱۹۰۹؛ سنا: رـ۴۸۸).
= پاره و جرقۀ آتش (دهخدا، 1377؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۶، ذیل «اخول»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۸۹، ذیل «جمرة»).
خُش/ خَش: صِهرَة (قرشی، 1397: 1/۶۷۹).
= مادرِ زن یا مادرِ شوهر (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۸۳۴، ذیل «صهرة»).
خِشاوه کردن: «شَذَّبْتُ الشجرةَ: خشاوه کردم» (قرشی، 1397: 1/۱۲۱).
= پیراستن درخت از شاخه‌های اضافی و خارها؛ وجین کردن (رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «خشباوه کردن»؛ دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۶۰۴، ذیل «شَذَبَ الشجر»).
خشک‌نای: حُنْجُور؛ حَلق؛ حلقوم (قرشی، 1397: 1/۴۳۱، 2/۱۲۳۷، ۱۵۶۱؛ جوهری، 1376: 2/۴۶۵؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۶۹۲، ذیل «حلقوم»).
خُشودن/ خَشودن: «تَمْرید: ... خشودن و برگ دور کردن از درخت» (قرشی، 1397: 1/۵۱۲)؛ خَضْد؛ قَلْف (همان: 1/۴۳۵، 2/۱۲۰۵؛ نیز نک: اسدی 1390: ذیل «خشود»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۸۴، ذیل «تمرید»).
■ مشتق: خشوده (قرشی، 1397: 1/۴۳۵).
خُفتن: «رَوْب: خفتن شیر و جغرات شدن» (قرشی، 1397: 1/۱۱۰؛ نیز نک: همان، 2/۱۳۴۳).
= (درمورد شیر) غلیظ و بسته شدن و تبدیل شدن آن به ماست (جوهری، 1376: 1/۱۴۰؛ دهخدا، 1377؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۲۴۹، ذیل «روب»).
■ مشتق: خُفته (خاثر) (قرشی، 1397: 1/۲۲۹، ۵۳۱، ۸۲۲، ۹۹۰، 2/۱۳۶۰، ۱۶۹۵، ۱۷۳۹؛ جوهری، 1376: 2/۵۵۶).
خوسه: «الرجل اللَعِین: خوسه [متن: خوشه؛ تصحیح از سنگی: ۵۱۸؛ رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «خوسه»؛ رواقی و صیاد، 1383: ذیل «خوسه»، «خوسیدن»]، یعنی صورت که در پالیزها برپا کنند به‌جهت گریختن سباع و وحش و آن را مَتَرس نیز گویند» (قرشی، 1397: 2/۱۸۱۵؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۸۱، ذیل «لعین»؛ زمخشری، 1386: ۱۵، ذیل «مِحْذَارَة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۸۵۲، ذیل «ضَبَغطَری»؛ همان: ۴/۲۸۹۹، ذیل «لعین»).
خوسه شدن: «صُرُوف: ... خوسه شدن ماده‌سگ» (قرشی، 1397: 2/۱۱۸۱؛ نمازی: ۳۸۹).
= (درمورد سگ ماده) پدید آمدن شهوت و میل جفت‌گیری در آن (دهخدا، 1377: ذیل «خوسه»؛ ادیب نطنزی، 1384: ۴۷۶، ذیل «صَرَف»؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۷۶۷، ذیل «صَرَفَتِ الکلبَةُ صَرفاً و صِرافاً»).
داردار کردن: مماطلة؛ تسویف (قرشی، 1397: 2/۱۰۴۲، ۱۱۷۴، ۲۰۸۶؛ جوهری، 1376: 4/۱۲۰۸).
= درنگ، معطل و تأخیر کردن (برهان، 1342؛ دهخدا، 1377: ذیل «مماطلة»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۵۶، ذیل «مُماتَنَة»).
دارچوب: مِشْجَب (قرشی، 1397: 1/۱۲۰).
= چوب و تخته‌ای که روی آن رخت و لباس می‌انداختند (جوهری، 1376: 1/۱۵۲؛ دهخدا، 1377؛ کرمینی، 1385: ۱/۵۹۳؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۰۷؛ هردو ذیل «مشجب»؛ اسماعیلبن عباد، 1414: ۶/۴۳۶؛ ابن‌منظور، 1414: ۱/۴۸۴، هردو ذیل «شجب»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۵۸۵، ذیل «مشجب»).
دَبّه: جِرَّة؛ شِقْشِقَة (قرشی، 1397: 1/۷۹۵، ۸۷۹؛ جوهری، 1376: 2/۸۸۲، 3/۱۰۰۷؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۸۹۰، ذیل «بَعیر ضامر»).
درآشوردن: لَتّ (قرشی، 1397: 1/۲۳۶؛ نیز نک: همان: 2/۱۹۰۲).
= به‌هم زدن و به‌هم آمیختن (دهخدا، 1377؛ رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «آشوردن»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۶۰۳، ذیل «مِجدَح»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۸۵۹، ذیل «لتّ»).
دروه/ درده کردن (؟): «وَکْف ... : چکیدن سقف خانه از باران، یعنی درده [نمازی؛ سنا: دروه] کردن» (قرشی، 1397: 2/۱۲۲۱؛ نمازی: ۴۰۳؛ سنا: رـ۳۳۱؛ نیز نک: دهخدا، 1377: ذیل «دروه»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۳۷۵، ذیل «وَکَفَ البیتُ وَکفاً»، به‌صورت «دروه»).
دستیانه: قُلْب؛ سِوَار؛ یارق؛ مَسَک (قرشی، 1397: 1/۱۷۵، ۵۰۰، 2/۱۲۲۱، ۱۳۱۷، ۱۳۴۸؛ جوهری، 1376: 2/۵۲۸).
= دستبند (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۶۵۶، ذیل «قُلب»).
دَسوَرده/ دَسوُرده: مِحوَر (قرشی، 1397: 1/۶۱۴).
= وردنه (دهخدا، 1377؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ رشیدی، 1337).
دَڤزَک[6] [متن: دفزک، دفژک؛ تصحیح از سنا: رـ۸۴، پـ۱۷۷، رـ۳۰۳، پـ۴۰۱، رـ۵۱۵]: وَثِیج؛ ضخم؛ نقیض الرِقَّة؛ غلیظ؛ عَرْطَل (قرشی، 1397: 1/۳۱۸، ۴۷۰، ۶۱۶، ۶۸۲، ۱۰۱۱، 2/۱۰۲۳، ۱۱۱۹، ۱۱۷۳، ۱۴۵۸، ۱۵۰۳، ۲۰۳۴؛ جوهری، 1376: 2/۵۰۱، ۶۴۲، ۷۲۳).
= درشت و ستبر (برهان، 1342؛ رشیدی، 1337؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۸۱، ذیل «ثَّخین»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۰۹۸، ذیل «عرطل»).
دندان‌کاو: خِلال (قرشی، 1397: 2/۱۴۰۸؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۸۷۵، ذیل «خلال»).
دوژخ [متن: دوزخ؛ تصحیح از نمازی: ۵۱۴، ۵۱۶، ۶۷۴]: جَحیم؛ جهنم؛ هاویة (قرشی، 1397: 2/۱۵۴۸، ۱۵۵۴، ۲۱۳۸).
رودجامه: «طُنبُور: ... نوعی از رودجامه‌ها» (قرشی، 1397: 1/۶۸۴).
= سازِ زهی (دهخدا، 1377؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۹۸؛ ذیل «مَثلَث»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۹۶۹، ذیل «طنبور»).
زَبوده/ زُبوده: ۱. سَعْتَر (قرشی، 1397: 1/۶۵۲).
= آویشن (کردی نیشابوری، 2535: ۳۰۴؛ میدانی، 1382: ۱/۵۰۶، هر دو ذیل «سعتر»؛ قس: تاج‌الاسامی، 1367: ۵۹۱، ذیل «نعنع»).
۲. طَهفة؛ صِلِّیان (قرشی، 1397: 2/۱۱۸۹).
= گیاهی دشتی با گل‌های خوشه‌مانند و دانه‌های باریکِ مایل به زردی، و دارای خواص درمانی (دهخدا، 1377: ذیل «صلیان»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۹۸۳، ذیل «طهفة»).
زَغاک: [قضیب] (قرشی، 1397: 2/۱۷۳۰؛ جوهری، 1376: 5/۲۰۹۲).
= شاخۀ درخت (رواقی و میرشمسی، 1381؛ رشیدی، 1337؛ قس: لسان‌التنزیل، 1382: ۹۲، ذیل «ضغثاً»؛ کرمینی، 1385: ۱/۱۷۸، ذیل «خوص»).
زَغوته: کُبَّة؛ وَشیعَة (قرشی، 1397: 1/۲۸۹، 2/۱۱۱۴؛ جوهری، 1376: 1/۳۱۳).
= ماسوره (رواقی و میرشمسی، 1381؛ رشیدی، 1337؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۷۶۲، ذیل «وَشِیعَة»؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۳۸، ذیل «تسوعة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۳۳۱، ذیل «تَوشیع»).
زَلوک: [عَلَقَة] (قرشی، 1397: 2/۱۲۸۷؛ جوهری، 1376: 4/۱۵۳۲).
= زالو (رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۲۱۲، ذیل «عَلَق»).
زَهیدن: صَهْی (قرشی، 1397: 2/۲۰۰۷؛ نیز نک: همان: 2/۱۸۶۴).
= تراویدن و روان شدن (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۸۳۶، ذیل «صَهَی الجرحُ»).
سایه‌پوش: ظُلَّة (قرشی، 1397: 1/۱۴۵۲).
= سایه‌بان (برهان، 1342؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۹۹۹، ذیل «ظلّة»).
سبوس‌آبه: «إحثال: سبوس‌آبه دادن کودک را» (قرشی، 1397: 2/۱۳۹۱).
= غذای بد (جوهری، 1376: 4/۱۶۶۶).
سَبوسه/ سُبوسه: حُفالة؛ حُثالة (قرشی، 1397: 2/۱۳۹۴؛ جوهری، 1376: 4/۱۶۷۱).
= خرده، ریزه و نخاله (رواقی و میرشمسی، 1381؛ میدانی، 1382: ۱/۵۰۱؛ کرمینی، 1385: ۱/۱۵۶، هر دو ذیل «حثالة و حثارة»؛ رشیدی، 1337؛ قس: کردی نیشابوری، 2535: ۱۲۷؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۶۰۲؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۲/۶۲۵، همگی ذیل «نشارة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۶۶۹، ذیل «حفالة»).
سپسایگی: «نُکوص: سپسایگی رفتن» (قرشی، 1397: 1/۹۲۳؛ سنگی: ۲۷۲)؛ «القهقری: نوعی از سپسایگی [متن سپسایکی؛ تصحیح از سنگی: ۲۰۸] رفتن» (همان: 1/۷۴۳؛ نیز نک: قرشی، 1397: 1/۲۸۱، ۳۰۵، ۱۰۱۳، 2/۱۰۷۳، ۱۲۰۶(.
= به عقب؛ به پشت (جوهری، 1376: 4/۱۴۲۹؛ نیز نک: دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۷۱۰، ذیل «قهقری»).
به سپسایگی برگردانیدن: رَکْس (قرشی، 1397: 1/۸۳۰).
= واژگون و برعکس کردن (جوهری، 1376: 3/۹۳۶).
سرکار: مَنْسَج و مَنْسِج (قرشی، 1397: 1/۳۱۶).
= کارگاه و جای بافتن جامه (جوهری، 1376: 1/۳۴۴؛ دهخدا، 1377؛ قیم، 1384؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۱۴۲، ذیل «منسج»).
سِکُو/ سِکَو: مِذْرَی (قرشی، 1397: 2/۱۹۵۰؛ سنا: پـ۴۹۷).
= ابزاری شبیه دست، دارای چند شاخه، و دسته که با آن خرمن و غلۀ کوفته‌شده را می‌گرداندند و به باد می‌دادند تا دانه از کاه جدا شود (جوهری، 1376: 6/۲۳۴۵؛ برهان، 1342؛ رامپوری، 1375؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۶۹۸؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۰۶۳، هردو ذیل «مذری»؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۱۴۳، ذیل «حفراة»).
سنگانه: صَعوَة (قرشی، 1397: 2/۲۰۰۳).
= پرنده‌ای کوچک شبیه گنجشک با منقار نازک و تیز، بال‌های گرد و پاهای نسبتاً قوی که به رنگ‌های قهوه‌ای و خاکستری دیده می‌شود (انوری، 1382: ذیل «صعوه»؛ رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۷۷۸، ذیل «صعوة»).
شاماکچه: إتب؛ جَوْب؛ لَبیبَة؛ بَقیر و بَقیرَة؛ صُدرَة؛ مِجوَل (قرشی، 1397: 1/۵۹، ۷۵، ۱۸۷، ۵۷۳، ۶۷۲، 2/۱۳۸۹(.
= پیراهن بی‌آستین، بی‌گریبان و کوچکِ معمولاً زنانه؛ سینه‌پوش؛ نیم‌‌تنه (جوهری، 1376: 1/۸۶، ۱۰۴، ۲۱۶، 2/۵۹۵، ۷۰۹؛ رشیدی، 1337؛ رامپوری، 1375: ذیل «صدره»؛ قس: تاج‌الاسامی، 1367: ۵۴، ذیل «بقیر»؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۳۳۰، ذیل «سبیج»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۱۲، ذیل «أتب»).
شب‌مزد کردن: مُلایَلَة (قرشی، 1397: 2/۱۴۹۷).
= به‌مدت یک شب اجاره کردن (ابن‌منظور، 1414: ۱۱/۶۰۸، ذیل «لیل»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۴۷، ذیل «ملایلة»).
شُتُرَک: «تَأطَّمَ السیلُ: شترک کرد، یعنی موج» (قرشی، 1397: 2/۱۵۳۳؛ نیز نک: رشیدی، 1337).
شکفتن (؟): «لُهِیّ و لُهیان: ... شکفتن از چیزی و روی گردانیدن از وی» (قرشی، 1397: 2/۲۰۸۸).
= ظاهراً دست برداشتن از چیزی، فراموش و ترک کردن و فروگذاشتن آن (جوهری، 1376: 6/۲۴۸۱؛ ابن‌منظور، 1414: ۱۴/۳۹۴، ذیل «سلا»؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۳/۱۶۴۷، ذیل «لهیان»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۴۲، ذیل «لها عنه»).
شُکوفه: «سَعَفَة: شکوفۀ سر کودک که آن را شیرینه گویند» (قرشی، 1397: 2/۱۱۷۱).
= زخم (جوهری، 1376: 4/۱۳۷۴؛ ادیب نطنزی، 1384: ۴۰۴؛ زمخشری، 1386: ۵۸؛ تفلیسی، 1350ـ1351، ۳/۱۱۶۷، همگی ذیل «سعفة»).
شِلِم: صمغ؛ حَذال (قرشی، 1397: 1/۳۷۷، 2/۱۱۰۴، ۱۱۳۰، ۱۳۹۲؛ جوهری، 1376: 1/۴۰۹؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ قس: زمخشری، 1386: ۵۹؛ دهار، 1349ـ1350: 1/۲۶۷، هردو ذیل «دِبق»؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۸۱۲، ذیل «صمغ»).
شَملیت: حُلبَة (قرشی، 1397: 1/۸۵).
= شمبلیله (دهخدا، 1377؛ قس: زمخشری، 1386: ۱۶؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۲۳۰، هردو ذیل «حُلبَة»).
شناخ/ شناح (؟): طَوْف (قرشی، 1397: 2/۱۶۳۳؛ سنگی: ۳۷۷؛ جوهری، 1376: 5/۱۹۹۴).
= مَشک‌‌های بادکرده یا چوب‌های به‌هم‌بسته، مانند سطحی صاف، که بر آن سوار می‌شدند و از آب می‌گذشتند (جوهری، 1376: 4/۱۳۹۶؛ فراهیدی، 1409: ۷/۴۵۸؛ ابن‌منظور، 1414: ۹/۲۲۷؛ دهخدا، 1377: ذیل «شناخ»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۹۷۵، ذیل «طوف»، به‌صورت «شناح»).
شَوات/ شُوات: حُبَارَى (قرشی، 1397: 1/۸۹، ۵۹۸، 2/۱۶۲۱؛ سنا: پـ۲۵؛ جوهری، 1376: 1/۱۱۹).
= هوبره (رشیدی، 1337: ذیل «شوات و شواد»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۵۴۵، ذیل «حباری»).
شوخگین: «کَنَب: شوخگین شدن دست» (قرشی، 1397: 1/۱۸۵).
= (درمورد اعضای بدن) سخت شدن پوست و پینه بستن آن به‌دلیل کار زیاد (جوهری، 1376: 1/۲۱۵؛ ابن‌منظور، 1414: ۱/۷۲۷، هردو ذیل «کنب»؛ رشیدی، 1337؛ دهخدا، 1377، هردو ذیل «شوخ»؛ قس: تاج‌الاسامی، 1367: ۴۷۳؛ دهار، 1349ـ1350: ۵۲۵؛ جنابذی، 1393: ۳۲۱؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۸۱۹، همگی ذیل «کنب»).
شنبهی کردن: سَبت (قرشی، 1397: 1/۲۲۱).
= شنبه (شبات)[7] را گرامی داشتن؛ به تقدّس شنبه در دین یهود اشاره دارد. در این روز یهودیان موظف‌اند از مشاغل خود و برخی امور روزمره دست بکشند و فقط به عبادت و استراحت بپردازند (دهخدا، 1377؛ هاکس، 1394: ذیل «سبت»؛ قس: لسان‌التنزیل، 1382: ۱۴۸).
شیردوشه: عُلبَة؛ مِلبَن (قرشی، 1397: 1/۱۵۷، 2/۱۸۱۲).
= ظرفی برای دوشیدن شیر (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۲۰۵، ذیل «علبة»).
شیرینه: ۱. «سَعَفَة: شکوفۀ سر کودک که آن را شیرینه گویند» (قرشی، 1397: 1/۱۱۷۱).
= نک: شکوفه (قس: کرمینی، 1385: ۱/۳۳۲؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۳۳۷؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۴۵۴، همگی ذیل «سعفة»).
۲. آفة (قرشی، 1397: 2/۱۳۰۴؛ جوهری، 1376: 4/۱۵۵۴؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۹۲، ذیل «مَرَق»).
غاز کردن: «نِکث: غاز کردن [متن: گردانیدن؛ تصحیح از نمازی: ۹۱؛ سنا: پـ۷۲] پشم کنانه را تا دوباره رشته شود» (قرشی، 1397: 1/۲۷۲)؛ «تَمزیع: ... پنبه غاز کردن» (همان: 2/۱۱۰۲؛ نیز نک: همان: 2/۱۴۳۶).
= (درمورد پنبه و پشم) از هم باز و جدا کردن، برهم زدن و آماده کردن آن برای ریسیدن؛ حلاجی کردن (برهان، 1342: ذیل «غاز»، «غاژ کردن»؛ جوهری، 1376: 3/۱۱۰۹، ۱۲۸۴؛ محمدبن عبدالخالق، 1392: ۱/۳۶۷، ذیل «تمزیع»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۹۸، ذیل «تمزیع»).
غَریزَن: «صَلصال: گِلِ با ریگ آمیخته، یعنی غریزن» (قرشی، 1397: 2/۱۴۴۴؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ رواقی و میرشمسی، 1381: ذیل «غریژن»).
غورمگس: ذُبابة یقال هى التى لها إبرة؛ نُعَرَة (قرشی، 1397: 1/۶۶۴، ۷۶۲؛ جوهری، 1376: 2/۶۹۹، ۸۳۱).
= نوعی مگس بزرگِ سبزرنگ (جوهری، 1376: 2/۸۳۱، 5/۲۲۱۰؛ برهان، 1342) یا خرمگس (رشیدی، 1337؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۱۸۴، ذیل «نعرة»).
غوزه: حباب (قرشی، 1397: 1/۷۷، ۸۸۶، 2/۱۰۸۳؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۳۱۲، ذیل «غُرّان»).[8]
غوزۀ نقره: قُداس؛ جُمانة (قرشی، 1397: 1/۸۴۷، 2/۱۷۳۱).
= مُهرۀ نقره (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۹۹، ذیل «جمان»).
غوک‌چوب/ عوک‌چوب: قُلَةَ و مِقْلَاء (قرشی، 1397: 1/۵۷۸؛ جوهری، 1376: 2/۶۰۰؛ سنا: رـ۱۴۷(.
= دو چوب، یکی کوتاه و دیگری بلندتر که وسیلۀ بازی کودکان بود (برهان، 1342؛ دهخدا، 1377، هردو ذیل «غوک‌چوب»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۹۱، ذیل «مقلاء»، به‌صورت «عوک‌چوب»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۶۷۱، ذیل «قلة»).
ڤَدرَنجَک[9] [متن: فدرنجک؛ تصحیح از سنا: رـ۴۰۳]: کابوس (قرشی، 1397: 2/۱۵۰۷؛ جوهری، 1376: 5/۱۸۲۷؛ نیز نک: رواقی و میرشمسی، 1381؛ رشیدی، 1337؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۵۹؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۴۷۷؛ جنابذی، 1393: ۳۲۳، همگی ذیل «کابوس»).
ڤَدرَنگ1 [متن: فدرنگ؛ تصحیح از سنا: رـ۱۷۰]: شِجار (قرشی، 1397: 1/۶۵۸).
= چوبی بزرگ که پشت در می‌گذاشتند تا باز نشود (دهخدا، 1377؛ رشیدی، 1337؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۳۵۲؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۲۷۷، هردو ذیل «شجار»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۳۰۲، ذیل «مِترَس»).
فَدره: وَشیع (قرشی، 1397: 2/۱۱۱۵).
= نوعی از حصیر که از برگ خرما و جز آن می‌بافتند، بر چوب‌های سقف خانه می‌انداختند و خاک و گل بر آن می‌ریختند (برهان، 1342؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۲/۱۰۳۸، ذیل «وشیع»).
فَراشتوک: عُوّار؛ خُطّاف (قرشی، 1397: 1/۷۱۲، 2/۱۱۵۵، ۱۲۸۹).
= پرستو (زمخشری، 1386: ۷۸؛ جنابذی، 1393: ۱۷۳، هر دو ذیل «خُطّاف»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۴۸۸، ذیل «عوذرة»؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۳۶۰، ذیل «عوار»؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۳۴۶، ذیل «سمامة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۱۴۷، ذیل «نُسّاف»).
فرتود: الکبیر الهرم (قرشی، 1397: 1/۷۳۲، 2/۱۸۳۵؛ جوهری، 1376: 2/۷۸۶).
فَرغار
در فرغار نهادن: «مُصَقَّر: رطب که به دوشاب در فرغار نهند» (قرشی، 1397: 1/۶۷۷).
= خیساندن (دهخدا، 1377: ذیل «فرغار کردن»؛ جوهری، 1376: 2/ ۷۱۵).
ڤُروزینه1 [متن: فروزینه، تصحیح از سنا: پـ۲۳]: حَصَب؛ مِسعار و مِسعَر (قرشی، 1397: 1/۸۳، ۶۵۱).
= چیزی که با آن آتش روشن می‌کنند، مانند هیزم، خار و خاشاک (رشیدی، 1337؛ قس: لسان‌التنزیل، 1382: ۲۳، ذیل «وقود»؛ کرمینی، 1385: ۱/۳۶۵، ذیل «شَعُول»؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۶۴۲، ذیل «حصب»).
فَریژ/ فِریژ [متن: فریز، تصحیح از سنا: پـ۴۱۳، رـ۴۱۴، پـ۴۳۵] (کردن): [جَزَاز] (قرشی، 1397: 2/۱۵۴۹، ۱۵۵۲، ۱۶۴۹، ۱۹۵۰؛ جوهری، 1376: 5/۱۸۸۵).
= (معمولاً درمورد پشمِ گوسفند، بز و مانند آن‌ها) چیدن آن (برهان، 1342؛ قس: تاج‌الاسامی، 1367: ۹۷، ذیل «جزاز»).
■ مشتق: فریژناکرده (قرشی، 1397: 1/۶۹۰).
ڤریژ (به فتح و کسر حرف اول)[10] [متن: فریژ، تصحیح از سنا: رـ۸۴]: وَجّ (قرشی، 1397: 1/۳۱۸).
= ظاهراً ریشه‌ای با خواص دارویی متعلّق به گیاهی، مانند پاپیروس، که در کنار یا درون آب می‌روید؛ یا سوسن زرد (رشیدی، 1337: ذیل «فریج و فریژ»؛ جرجانی، 1384: ۱/۲۹۸؛ کاسانی، 1358: ۲/۷۰۳ـ۷۰۴؛ دهخدا، 1377: ذیل «فریز»، «وج»؛ جوهری، 1376: 1/۳۴۶؛ حمیری، 1420: ۱۱/۷۳۳؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۲۸۵؛ قیم، 1384، همگی ذیل «وجّ»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۷۴۶؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۶۰۹، هردو ذیل «وَجُّ»).
فِسَره: «عُرَواء: فسرۀ اول تب» (قرشی، 1397: 2/۲۰۲۲).
= لرزه (رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: 3/۲۱۰۴، ذیل «عرواء»).
فُشارده: عُصارة (قرشی، 1397: 1/۲۸۳؛ سنا: پـ۷۵؛ جوهری، 1376: 1/۳۰۷؛ قس: زمخشری، 1386: ۲۴، ذیل «انعصر»؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۵۸؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۵۵۶، هردو ذیل «مُجاجَة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۱۳۹، ذیل «إنعصار»).
کارچوب: مِنسَج (قرشی، 1397: 1/۳۱۶).
= شانۀ بافندگی (رشیدی، 1337؛ دهخدا، 1377؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: محمدبن عبدالخالق، 1392: ۲/۱۲۳۱؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۱۴۲، هردو ذیل «مِنسَج»).
کاژه: ناموس؛ عَریش (قرشی، 1397: 1/۷۳۲، ۸۸۲؛ جوهری، 1376: 2/۷۸۵).
= کمینگاه صیاد (رشیدی، 1337: ذیل «کازه»؛ «کاژه»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۱۹۶۰، ذیل «ط ل ن ف»).
کاسه‌دوز: شَعّاب (قرشی، 1397: 1/۱۲۴).
= چینی‌‌بندزن (دهخدا، 1377؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۳۴۵؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۲۷۳؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۶۴۲، همگی ذیل «شعّاب»).
کُبیده/ کَبیده: جَشِیشَة (قرشی، 1397: 1/۸۷۳).
= (درمورد گندم و مانند آن) آردکرده و کوبیده (جوهری، 1376: 3/۹۹۸؛ رشیدی، 1337؛ برهان، 1342؛ قس: زوزنی، 1374: ۷۷، ذیل «جَشّ»؛ کرمینی، 1385: ۱/۱۰۰، ذیل «جَریش و الجَشیشُ و البُربور»؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۱۱۰، صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۵۳، هردو ذیل «جَشِیشَة»).
کَپچه/ کَبچه: مِلعَقة؛ مِجدَح؛ مِیجَر؛ مِخوَض (قرشی، 1397: 1/۳۲۸، ۷۷۱، ۹۳۷، 2/۱۳۰۰؛ قس: زمخشری، 1386: ۲۶، ذیل «مخبصة»؛ کرمینی، 1385: ۱/۶۹۰؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۵۷۲؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۸۹۸، همگی ذیل «ملعقة»).
کَرکَرانَک: ناغِض؛ غُرضوف (قرشی، 1397: 1/۹۶۲، 2/۱۱۹۹؛ نیز نک: برهان، 1342؛ رواقی و میرشمسی، 1381؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۳۳۳، ذیل «غضروف»).[11]
کَرِنده/ کُرِنده/ کُرَنده: «شَوکَة الحائِک: کرندۀ بافکار که روی جامه به وی هموار کنند» (قرشی، 1397: 2/۱۳۳۸؛ نیز نک: برهان، 1342؛ رشیدی، 1337؛ دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۷۰۷ـ۱۷۰۸، ذیل «شوکة»).
کَژابه: مِشجر؛ هودج؛ عَریش (قرشی، 1397: 1/۶۵۸، ۸۸۱؛ جوهری، 1376: 2/۶۹۳؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۶۵۳، ذیل «مَحمِل»؛ زمخشری، 1386: ۲۹، ذیل «هودج»).
کَش: ۱. عُرّ (قرشی، 1397: 1/۶۹۶).
= زخم دست و پای شتر که از آن زردآب بیاید (جوهری، 1376: 2/۷۴۲؛ برهان، 1342؛ رشیدی، 1337).
۲. بَثرَة (قرشی، 1397: 2/۱۰۹۴؛ جوهری، 1376: 3/۱۲۷۲).
= جوش و آبله (دهخدا، 1377: ذیل «بَثرَة»؛ رشیدی، 1337).
کفن‌آهنج: نَبّاش (قرشی، 1397: 1/۸۹۰).
= کفن‌دزد (دهخدا، 1377؛ قس: تاج‌الاسامی، 1367: ۵۸۸؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۶۲۷؛ صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۰۸۳، همگی ذیل «نباش»).
کفلیزک (؟): دُعموص (قرشی، 1397: 1/۹۰۶).
= جانور کوچک یا کرمی سیاه که در آب‌های گندیده و برکه‌ها پدید می‌آید (ابن درید، 1988: ۲/۱۱۹۶؛ فیروزآبادی، 1415: ۲/۴۶۵؛ ابن‌منظور، 1414: ۷/۳۶؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۹۷۱، همگی ذیل «دعموص»؛ قس: زمخشری، 1386: ۱۲؛ تاج‌الاسامی، 1367: ۱۷۹، هردو ذیل «دُعموص»).
کَلاک‌موش: ۱. جُرَذ (قرشی، 1397: 1/۴۳۶، ۵۳۹، 2/۱۴۵۹؛ جوهری، 1376: 2/۴۶۰).
= موش نر (ابن درید، 1988: ۱/۴۵۳؛ ازهری، 1421، ۱۱/۱۰؛ اسماعیلبن عباد، 1412: ۷/۶۵؛ زمخشری، 1386: ۷۶، همگی ذیل «جُرَذ»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۲۵، ذیل «جرذ»).
۲. یَربوع (قرشی، 1397: 1/۶۳۱، ۹۰۶، ۹۸۰، 2/۱۰۴۹، ۱۵۷۴، ۲۰۰۰؛ جوهری، 1376: 5/۱۹۲۱).
= موش صحرایی (تفلیسی، 1350ـ1351: ۳/۱۰۳۵؛ بادی، 1398: ۲۳۱، هردو ذیل «یربوع»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۷۹۲، ذیل «یربوع).
کِلَنج: وسخ (قرشی، 1397: 2/۱۰۹۷؛ جوهری، 1376: 3/۱۲۷۷).
= چِرک (برهان، 1342).
کمرساز: إبزیم (قرشی، 1397: 1/۱۵۴۱).
= زبانۀ کمربند (جوهری، 1376: 5/۱۸۷۲؛ میدانی، 1382: ۱/۳۶۰؛ قس: ادیب نطنزی، 1346: ۸۱؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۶؛ هردو ذیل «ابزیم»).
کَمیچه: یراع (قرشی، 1397: 1/۱۱۲۲).
= کرم شب‌تاب (رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۵۰۲، ذیل «یراع»).
کنداکری: «نَقر: ... کنداکری کردن در چوب» (قرشی، 1397: 1/۷۶۴؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۲۱۶، ذیل «نقر»، به‌صورت «کنداگری»).
کنبیدن (؟): «تزایغ: سوی یکدیگر کنبیدن [متن: کیابیدن؛ تصحیح از سنا: رـ۳۰۵]» (قرشی، 1397: 2/۱۱۲۷).
= مایل شدن و میل کردن (جوهری، 1376: 4/۱۳۲۰؛ دهخدا، 1377؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۳/۱۰۷۸؛ ذیل «تزایغ»؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ برهان، 1342).
■ مشتق: کنبانیدن [متن: کیابیدن؛ تصحیح از سنا: همانجا؛ سنگی: ۳۳۲] (قرشی، 1397: همانجا؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۳۷۱، ذیل «أزاغَهُ إزاغَةً»).
گِرده‌بان: جَردَبان (قرشی، 1397: 1/۷۰).
= شخص خسیسی که دستش را بر محتویات سفره می‌گذارد تا کسی غیر از خودش آن‌ها را نخورد (جوهری، 1376: 1/۹۹؛ قس: زمخشری، 1386: ۲۸۰؛ صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۲۴، هردو ذیل «جَردَبان»).
گَزیدگر: ذِمِّی؛ مُعاهِد (قرشی، 1397: 1/۴۸۷؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۲۷۶، ذیل «معاهد»).
گُلوسرخ: مَرِیء (قرشی، 1397: 1/۴۳؛ سنا: پـ۱۳).
گُنگُلاج/ گُنگَلاج [متن: کنکلاج؛ تصحیح از سنگی: ۴، ۶۳]: تَأتاء؛ أَرَت؛ فَدم (قرشی، 1397: 1/۵، ۲۲۰، 2/۱۶۳۸).
= کسی که لکنت و گرفتگی زبان دارد (جوهری، 1376: 1/۳۸، ۲۴۹؛ اسماعیلبن عباد، 1414: ۹/۴۸۶، ذیل «تَأتاء»؛ رشیدی، 1337؛ دهخدا، 1377: ذیل «تأتاء»، «گنگلاج»؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۳۱۸، ذیل «تمتام»).
گُوالیدن: ۱. نَتء و نُتُوء؛ نَشأ و نُشُوء؛ إیفاع؛ شُبُول؛ نَمُوّ (قرشی، 1397: 1/۴۶، ۴۸، 2/۱۱۲۲، ۱۴۳۸، ۲۱۱۳؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۲۴۱، ذیل «نما نُموّا»).
۲. «إسباط: به درازا و پهنا گوالیدن» (قرشی، 1397: 1/۹۸۱؛ نمازی: ۳۲۵؛ سنا: رـ۲۶۴؛ سنگی: ۲۸۸).
= جنبیدن (جوهری، 1376: 3/۱۱۲۹؛ دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۳۸۶، ذیل «اسباط»).
گوه‌غلطان: جُعَل (قرشی، 1397: 2/۱۳۸۴؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۶۱، ذیل «جُعَل»).
لبچور: «رجل شُفاهی: لبچور، یعنی سطبرلب» (قرشی، 1397: 2/۱۸۵۱؛ نیز نک: دهخدا، 1377).
لُخ: بَرْدِى (قرشی، 1397: 1/۳۲۹؛ جوهری، 1376: 1/ ۳۵۹).
= پاپیروس (دهخدا، 1377، قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۴۷۲، ذیل «جوالح»).
مام‌ناف: قابِلَة (قرشی، 1397: 2/۱۴۸۲؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۳۹، ذیل «قبول و قبیل و قابلة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۵۱۸، ذیل «قابلة»).
ماهیانه: صِیر؛ صِحْنَاة (قرشی، 1397: 1/۶۷۹؛ جوهری، 1376: 2/ ۷۱۸).
= غذایی که از ماهی‌های کوچک فراهم می‌کردند (برهان، 1342؛ دهخدا، 1377: ذیل «ماهیابه»، «ماهیانه»؛ کردی نیشابوری، 2535: ۱۴۳، ذیل «صیر و صحناة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۸۳۸، ذیل «صِیر»).
مَتّه: عُثَّة؛ سَوْس (قرشی، 1397: 1/۲۶۳، ۸۳۲؛ جوهری، 1376: 3/۹۳۸).
= بید (حشره) (زمخشری، 1386: ۷۷، ذیل «سوسَة»؛ دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۰۳۲، ذیل «عثة»).
مرگامرگی: مُوتان؛ جارف؛ الموتُ العام (قرشی، 1397: 1/۲۴۰، 2/۱۱۴۲؛ جوهری، 1376: 4/۱۳۳۶؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۰۵۹، ذیل «موتان»).
مَروسیدن/ مُروسیدن: ۱. «مُعالَجَة و عِلاج: مروسیدن به بیمار و جز آن» (قرشی، 1397: 1/۳۰۴؛ نیز نک: همان: 2/۵۰۵؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۲۰۷، ذیل «معالجة»).
۲. ممارسة؛ مِراس (قرشی، 1397: 1/۸۵۸، 2/۱۹۹۸؛ جوهری، 1376: 3/۹۷۸، 6/۲۳۹۴؛ نیز نک: دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۲۹۸۸، ذیل «ممارسة»).
مُغُندگی [متن: مفیدگی؛ تصحیح از سنگی: ۱۹۴]: عَجَر؛ حَجم (قرشی، 1397: 1/۶۹۲؛ جوهری، 1376: 2/۷۳۷).
= برآمدگی و ورم (تفلیسی، 1350ـ1351: ۲/۵۴۶، ذیل «عجر»؛ دهخدا، 1377؛ قس: زوزنی، 1374: ۲۴۹، ذیل «مَشَش»؛ صفی‌پوری، 1397: 3/۲۰۳۹، ذیل «عَجَر»).[12]
مورچه: «وَدعَة و وَدَعَة: شَبه سپید که آن را مورچه خوانند» (قرشی، 1397: 2/۱۱۱۱)؛ مِنقاف (همان: 2/۱۲۱۷؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۳۰۱، ذیل «ودعة»).
موشک: عضَلة (قرشی، 1397: 2/۱۹۲۷، جوهری، 1376: 6/۲۳۲۰؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۱/۷۱۹، ذیل «حَماة»).
نُشخور: اجترار (قرشی، 1397: 1/۵۸۸؛ جوهری، 1376: 2/۶۱۱؛ قس: میدانی، 1382: ۱/۳۹۰؛ زنجی سجزی، 1364: ۱/۷۷، هردو ذیل «جرة»؛ زوزنی، 1374: ۷۲۹، ذیل «اجترار»؛ مقری بیهقی، 1366ـ1375: ۱/۲۲۴، ذیل «دسع»).
نَغروج/ نُغروج: مِدمَک، مِطلَمَة (قرشی، 1397: 2/۱۳۳۱).
= چوبی که با آن خمیر را باز می‌کنند؛ وردنه (رشیدی، 1337: ذیل «نغروچ»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۶۵۰، ذیل «مدمک»؛ زمخشری، 1386: ۲۶، ذیل «مرقاق»؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۰۰۵، ذیل «مدمک»).
نِکاب/ نِکاف: قُفَّاز (قرشی، 1397: 1/۸۰۱؛ سنا: پـ۲۱۳).
= دستکشی که میرشکاران برای برداشتن باز و شاهین به دست می‌کردند (برهان، 1342؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۳۱، ذیل «قُفَّاز»، به‌صورت «نکاف»).
نِگَنده [متن: نکنده؛ تصحیح از سنگی: ۸۷] کردن: شَمج (قرشی، 1397: 2/۲۹۹).
= بخیه زدن (برهان، 1342؛ رشیدی، 1337، هر دو ذیل «نگنده»؛ قس: فرهنگ مصادراللغة، 1377: ۱۰۷، ذیل «تضریب»؛ صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۶۰۹، ذیل «تشریج»، به‌صورت «نکنده کردن»).[13]
وَنَک: وَبرَة (قرشی، 1397: 1/۷۶۹).
= جانوری شبیه به گربه، اما کوچک‌تر از آن، کبودرنگ و بی‌دُم (برهان، 1342؛ جوهری، 1376: 2/۸۴۱؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۴/۳۲۱۹، ذیل «انقاض و نقوض»).
هزارخانه: «قِبَّة الشاةِ: ذاتُ‌الأطباق و هو الحِفث و ربّما خُفِّفَت: هزارخانۀ شکنبه» (قرشی، 1397: 1/۱۶۶؛ نیز نک: همان، 2/۲۰۵۸).
= قسمتی از احشای گیاه‌خوارانی مانند گوسفند و گاو که چند لایه دارد، و با شکنبه است (دهخدا، 1377؛ برهان، 1342؛ قس: زمخشری، 1386: ۳۸؛ دهار، 1349ـ1350: ۱/۴۸۹، هردو ذیل «قِبَّة»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۵۰۸، ذیل «قبة الشاة»).
هُکّه: فواق (قرشی، 1397: 2/۱۲۹۷).
= سکسکه (دهخدا، 1377؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۳۸۴، ذیل «فواق»).
یارَک: «سَلَی: پوست که بر روی شتربچه درکشیده زاید و آن را به پارسی، یارک خوانند» (قرشی، 1397: 2/۱۹۸۴؛ نیز نک: رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: ۲/۱۵۰۶، ذیل «سَلَی»).
یَرا [متن: پرا، برا؛ تصحیح از سنگی: ۴۳۸؛ سنا: رـ۴۵۹] گرفتن: اقفعلال؛ [تقبّض]؛ تشنُّج (قرشی، 1397: 2/۱۴۸۸، ۱۷۷۶؛ جوهری، 1376: 5/۱۸۰۳، ۲۱۴۶).
= (معمولاً درمورد اندام بدن) درهم کشیده و پُرچین و چروک شدن (برهان، 1342؛ دهخدا، 1377، هردو ذیل «یرا»؛ قس: کرمینی، 1385: ۱/۵۵۹، ذیل «کزاز»؛ صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۶۵۱، ذیل «اقفعلال»).
یَز: ثمام (قرشی، 1397: 1/۱۴۳، ۴۰۰، 2/۱۱۰۶، ۱۵۴۶).
= گیاهی خاردار که آن را در اطراف خیمه و سایر جاها می‌گذاشتند تا مانع رفت‌وآمد دیگران شوند (دهخدا، 1377؛ رشیدی، 1337؛ قس: صفی‌پوری، 1397: 1/۳۶۵، ذیل «ثمام»).
5. نتیجه‌گیری و روابط بینامتنی صراح با دیگر فرهنگ‌های قدیمیِ عربی‌ـ فارسی
در بخش قبلی، برابرنهادهایِ فارسیِ کم‌کاربرد الصراح من الصحاح ارائه شد و رخداد این واحدهای واژگانی در دیگر فرهنگ‌های قدیمی عربیـفارسی بررسی گردید. در جدول (1) آن دسته از فرهنگ‌های عربیـفارسی پیش از صراح که لااقل سه برابرنهاد کم‌کاربردِ مشترک با صراح، در معنی مورد نظر قرشی دارند، با بیان تعداد موارد مشابه و نیز میزان اشتراک و مشابهت به درصد، ذکر شدهاست (دربارۀ تاریخ تألیف یا کتابت این آثار، نک: کرمینی، 1385: روی جلد؛ منزوی، 1337: ۱۱، ۱۹ـ۲۷، ۴۲ـ۴۳، ۶۵ـ۶۹، ۱۳۶ـ۱۳۸؛ محقق، 1382: سیزده):
جدول 1. روابط بینامتنی صراح با فرهنگ‌های قبل از خود
|
نام کتاب |
تعداد موارد مشابه |
میزان مشابهت |
|
تاج‌الاسامی |
25 |
27.17 ٪ |
|
تکملة‌الاصناف کرمینی |
34 |
36.95 ٪ |
|
دستوراللغة و المرقاة ادیب نطنزی |
5 |
5.43 ٪ |
|
قانون‌الادب تفلیسی |
4 |
4.34 ٪ |
|
کتاب‌المصادر زوزنی |
4 |
4.34 ٪ |
|
لسان‌التنزیل |
3 |
3.26 ٪ |
|
مقدمة‌الادب زمخشری |
17 |
18.47 ٪ |
آن دسته از فرهنگ‌های قدیمی عربیـفارسی بعد از صراح که دست‌کم سه برابرنهاد کم‌کاربردِ مشترک با صراح، در معنای مورد نظر قرشی دارند، نیز در جدول (2) آمده‌اند (دربارۀ تاریخ تألیف این آثار، نک: منزوی، 1337: ۱۵۲، ۱۶۹ـ۱۷۱، ۲۴۶؛ مهتدی، 1393: ۴۵ـ۴۷):
جدول 2. روابط بینامتنی صراح با فرهنگ‌های بعد از خود
|
نام کتاب |
تعداد موارد مشابه |
میزان مشابهت |
|
خلاصة‌اللغات جنابذی |
6 |
4.65 ٪ |
|
دستورالاخوان دهار |
13 |
10.07 ٪ |
|
منتهی‌الارب صفی‌پوری |
110 |
85.27 ٪ |
اگر واژه‌های نادر را به‌عنوان نمونۀ آماری در نظر بگیریم، می‌توانیم بگوییم که تأثیرپذیری صراح از تکملة‌الاصناف و تاج‌الاسامی، و تأثیرگذاری آن بر منتهی‌الارب چشم‌گیر و درخور توجه و بررسی بیشتر در پژوهش‌های بعدی است. افزون بر این باید اشاره کنیم که صراح من الصحاح بیشترین میزان روابط بینامتنی را با منتهی‌الارب برقرار کردهاست.
[1]. در تکملة‌الاصناف به‌صورت آکسه ثبت شدهاست (کرمینی، 1385: ۱/۶۶۶، ذیل «محجن»).در منتهی‌الارب با تلفظی متفاوت آمده‌است: «مِقمَعَة: عمود آهنی و آکُس که بدان پیل رانند و چوبی است که آن را بر سر مردم زنند» (صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۶۷۸ـ۲۶۷۹).
[2]. النج «ریشۀ گیاهی شبیه به زردک» است (دهخدا، 1377)، اما الج به‌عنوان مترادف «زعرور» شاهدی دارد (نک: رواقی و میرشمسی، 1381) و به‌صورت آلج هم کاربرد داشته‌است (نک: زمخشری، 1386: ۲۹۱؛ کرمینی، 1385: ۱/۲۷۶، هردو ذیل «زعرور»؛ صادقی، 1392)؛ فلذا بدین صورت تصحیح شد.
[4]. در منتهی‌الارب به‌صورت تبابه آمده‌است (صفی‌پوری، 1397: ۳/۲۱۳۶، ذیل «عَصِیدة»).
[5]. چغرلاوه در لغت‌نامه و پیکرۀ فرهنگستان شاهدی ندارد، رواقی و میرشمسی (1381) و شکوری و دیگران (1385) آن را ثبت نکرده‌اند؛ جغرلاوه نیز در هیچ‌یک از منابع مذکور موجود نبود، اما رواقی و صیاد (۱۳۸۳) چغرابه را با شاهدی از یک متن معاصر تاجیکی آورده‌اند. جزءِ اول چغزلاوه، چغز، به معنای «غوک» و «قورباغه» است (نک: رواقی و صیاد، 1383: ذیل «چغرابه»؛ اسدی، 1390؛ دهخدا، 1377). در برخی متن‌های کهن، چغر و جغر به همین معنا مندرج است: «دیگر سال چغر آمد و خانه‌هاشان پُر شد ... باز خواهش کردند، موسی دعا کرد، خدای تعالی بادی بفرستاد و آن چغر همه برُفت و به دریا برد» (بلعمی، 1341: ۴۰۸؛ نیز نک: سوزنی سمرقندی، 1338: ۶۶؛ فرهنگ‌نامۀ قرآنی، 1377: ۳/۹۵۰)؛ با توجه به این شواهد، شاید چغرلاوه و جغرلاوه نیز درست باشد.
[6]. مصحح محترم، بر خلاف دستنویس مورد استفادۀ خود، فاء عجمی (ڤ) [β] را در سراسر متن به‌صورت «ف» ثبت کردهاست (درمورد این واج‌گونه و اهمیت و قدمت آن، نک: صادقی، 1357: ۱۲۶)؛ این کار باعث از دست رفتنِ یکی از ویژگی‌های زبانی مهم و ارزنده و بخشی از اطلاعاتِ آواشناختیِ تاریخی صراح شدهاست. صاحبی (1402) نیز این نکته را، با استناد به نسخه‌ها و درج تصاویری از آن‌ها، متذکر گردیده‌است.
با مراجعه به نسخ این اشکال را رفع کردیم.
[7]. عبری: שַׁבָּת (حییم، 1360: 538).
[8]. در گویش سولقان نیز qozqolak در معنای حباب کاربرد دارد (نک: کیا، 1390: ذیل «حباب»).
[9]. با فاء عجمی (ڤ) [β].
[10]. با فاء عجمی (ڤ) [β].
[11]. غضروف در بعضی از گویش‌ها و زبان‌های ایرانی نیز به صورت‌هایی شبیه این برابرنهاد رواج دارد (کیا 1390؛ صاحبی 1399، هردو ذیل «غضروف»):
cakarât, cokorâti, kertـkertoːka, krožـkroža, koronč(ǰ)koronč(ǰ)uk.
[12]. مُغُنده به معنی «دمل» و «غدّه» در فرهنگ‌ها ثبت‌شده‌است و شاهدهایی هم دارد (نک: اسدی 1390؛ برهان، 1342؛ رشیدی، 1337؛ دهخدا، 1377؛ تاریخنامۀ طبری، 1380: ۳/۳۰۱؛ تفلیسی، 1350ـ1351: ۱/۴۴۸، ذیل «غدد»). دمل و غده برآمده است و مُغُندگی در معنای «برآمدگی» صحیح به‌نظر می‌رسد. رواقی و میرشمسی (1381) این واژه را به‌صورت مرغندگی ضبط کرده‌اند (نیز نک: کرمینی، 1385: ۱/۲۱۹، ۴۸۰، ذیل «دُبَیلَة»، «عُجرَة»).
زبان و زبان‌شناسی