A Study of the Sound Changes in Surabadi Commentary (Tafsir-e Surabadi) According to the Konya Manuscript

Document Type : .

Author
Akram Sadat Haji Seyyed Aghaei
Persian Language and Literature Academy
10.30465/lsi.2026.52513.1821
Abstract
Abstract
In-depth study into the works of ancient scholars indicates that significant number of words in the Persian language have evolved over the past centuries and have changed in such a way that they have become akin to other words and remained hidden from sights of scholars. This paper explains and conveys a range of words in the Surabadi commentary (from the Konya manuscript) that have experienced sound changes and have become akin to other words in both terms of pronunciation and spelling, which has led to their absence in current Persian dictionaries. The Surabadi commentary written by Aboubakr Atiq Nishaburi dates back to around 470 to 480 Hijri; and contains a significant number of ancient vocabularies and terms, in addition to evolved words of the Persian language, some of which are not found in other Persian poetic and prose works. In this regard, this book is considered as one of the most valuable works in the field of linguistic and lexicological studies. Words that are discussed in this study consist of: āz, oskhūn, aškipâ, batard, xoš, nigaristan, vāy, … . In this study, each of these words is categorized according to their individual phonetic processes.
1. Introduction
Persian Qur’anic exegeses constitute a rich corpus for the study of the Persian language and literature. This is because, first, the exegetes’ religious beliefs, and second, their meticulousness and attentiveness to nuances, resulted in highly deliberate choices of Persian equivalents for Arabic lexical items. A number of the authors and scribes of these works, influenced by the regional varieties of their spoken language, incorporated into the written text many words and pronunciations that were common in their vernacular. Among such exegeses is the Tafsīr-i Surābādī, which contains a substantial number of archaic lexemes and constructions, as well as evolved forms of Persian words, some of which do not occur in other Qur’anic exegeses or in the wider body of Persian verse and prose. Moreover, traces of the exegete’s, translator’s, or scribe’s dialect—together with distinctive linguistic features—are evident throughout the text. For these reasons, the book is regarded as one of the most valuable sources for research in Persian linguistics and lexicology.
Research Question(s)
Based on the objectives of the study, the following research questions were formulated:
1. Within which major categories of Persian phonological processes (e.g., epenthesis, elision, etc.) do the phonological changes identified in the Tafsīr-i Surābādī (Konya version) fall?
2. Do the evolved or altered lexical items appear in other Persian sources or encyclopedias?
2. Literature Review
Since the identification and introduction of the early manuscripts of Surabadi’s Tafsir, this work has attracted sustained scholarly attention in various forms—such as selections, abridgements, facsimile editions, and critical editions. The earliest publications focused primarily on the narrative sections of the commentary, including the story of Joseph and Zulaykha and the Quranic narratives (Mahdavi, 1968). The publication of the Translation and Stories of the Quran based on the Torbat-e Sheikh Jam manuscript redirected scholarly attention toward the linguistic and translational layers of the work (Mahdavi & Bayani, 1959), while Sabaghian’s Lexicon of the Translation and Stories of the Quran laid the groundwork for lexical research on this text (Sabaghian, 1989). The codicological and linguistic significance of Surabadi’s Tafsir was further underscored by the facsimile publication of the fully vocalized manuscript and by Khanlari’s emphasis on its value for historical studies of the Persian language (Khanlari, 1974). In subsequent decades, Saeidi Sirjani’s critical edition—based on the collation of multiple manuscripts—represented a major step toward access to a relatively comprehensive version of the tafsir. Nevertheless, the absence of an introduction, indices, and analytical lists has continued to leave a significant research gap, particularly in the domains of language and vocabulary (Sirjani, 2002).
In recent years, academic papers and theses have increasingly focused on particular elements, including interpretive methods, rhetorical features, specific grammatical constructions, or chosen lexical items (Aali Abasabad, 2011; Resalatpanahi et al., 2021). However, these studies are largely fragmented and limited in scope. To date, no independent and comprehensive study has examined the linguistic characteristics of Surabadi’s Tafsir in an integrated manner across phonological, morphological, syntactic, and lexical levels. Consequently, despite the distinguished position of this tafsir in the history of Persian prose, a systematic analysis of its language remains a major gap in Quranic studies and in the historical linguistics of Persian.
3. Methodology
The present research falls into the category of descriptive–analytical studies, conducted through a documentary (library-based) approach.  Combined with intratextual analysis. Data collection was carried out through library research and note-taking. In the present study, the lexical items and their phonetic forms in the Konya version of the Tafsīr-i Surābādī were first accurately described. Subsequently, through analysis of these data and comparison with the standard or more archaic forms—drawing on other archaic Persian texts when necessary—the phonological rules and processes underlying these developments were identified and explicated.
4. Discussion
The findings of this study reveal that Surabadi’s Tafsir (Konya manuscript) reflects systematic patterns of phonological change in early Dari Persian, realized through processes such as consonant insertion and deletion, shifts in consonantal quality, and transformations within the vowel system. Phenomena including the insertion of nasal consonants, deletion of /t/ in complex consonant clusters, deletion or weakening of /n/ accompanied by the transfer of nasality, and the loss of hamza in loanwords are consistent with evidence from other early texts and rule out any interpretation of these forms as random or accidental. Vowel strengthening and reduction, along with consonantal alternations such as palatalization and devoicing, point to a broader linguistic tendency toward reducing phonological complexity and lightening syllable structure. The emergence of phonetic ambiguity in certain forms appears to have prevented the stabilization of some of these patterns in later Persian. Overall, the results demonstrate that Surabadi’s Tafsir constitutes a reliable linguistic source for reconstructing the phonological developments of Dari Persian, and they underscore the necessity of systematic linguistic studies based on the early manuscripts of this text.
5. Conclusion
From the description of the phonological transformations observed in the lexical items examined in the Tafsīr-i Surābādī, two key findings emerge:
1. The evolved forms occur exclusively in texts written in Dari Persian and have left no trace in contemporary Persian. This indicates that these phonological processes, likely due to the ambiguity they introduced into communication and their potential for confusion with similar lexemes, were unable to become stabilized within the linguistic system and were ultimately eliminated.
2. Despite their occurrence in several credible archaic texts, these lexical items have remained unnoticed by lexicologists and scholars of Persian linguistics.
 

Keywords

- مقدمه

تفسیرهای فارسی منبعی سرشار برای زبان و ادب فارسی است. زیرا در درجۀ اول اعتقاد مذهبی و سپس دقت و نکته‌سنجی مفسران سبب شده، انتخابِ الفاظِ فارسی دربرابر کلمات عربی با دقت فراوان همراه باشد. تعدادی از مؤلفان و کاتبان این متون، تحت تأثیر گونۀ محلی زبان خویش، بسیاری از کلمات و تلفظ‎هایی را که در گفتارشان معمول بوده است، واردِ متن مکتوب نموده‌اند. ازجملۀ این تفاسیر، تفسیر سورآبادی است که حاوی تعداد زیادی لغات و ترکیبات کهن و نیز واژه‌های تحول‌یافتۀ زبان فارسی است‌ که بعضی از آنها در کتب قرآنی و در دیگر آثار منظوم و منثور فارسی دیده نمی‌شوند، درضمن ردپای لهجة مفـسر یا مترجم یا کاتب همراه با اختصاصات زبانی ویـژه‌ای در این متن دیده می‌شود و از این نظر، این کتاب یکی از ارزشمندترین آثار در پژوهش‌های زبان‌شناسی و واژه‌شناسی است.

نکتة شایان توجه پوشیده ماندن تعدادی از لغات این متن (به‌ویژه واژه‌های تحول‌یافتۀ آن) از چشمِ محققان است. در این نوشتار ما به بیان و توضیح تعدادی از لغات تفسیر سورآبادی (از نسخۀ قونیه)[1] می‌پردازیم که مشمول تحولات آوایی شده و از نظر تلفظ و شکل ظاهری به کلمة دیگری شباهت پیدا کرده‌اند.

در این گفتار نخست فرآیندهای آوایی را آورده و در ذیـل هر فرآیند آوایی، مواردِ مشمول را به ترتیب الفبایی و با ذکر شماره ‌آورده‎ درصورت لزوم جمله را نیز نقل کرده‎ایم. در مواردی که ضرورت داشته، تصویر برخی کلمات و یا عبارات را از نسخۀ عکسی تفسیر سورآبادی در پانوشت آورده‌ایم. در نقل شواهد از نسخه، حروف پ، چ، ژ، گ،‌‍‌‌ به صورت متداول،‌ و ذال‌ معجمه «دال» نوشته شده‎اند. همچنین شایان ذکر است که نگارنده برای کشف قوانین حاکم بر برخی واژه‌های تحول‌یافتة متن، از واژه‌های بعضی متون کهن دیگرـ که قواعد آوائی یکسانی بر آنها و واژه‌های مورد نظر حاکم بوده است ـ بهره گرفته است. در شواهد، نسخۀ قونیه با نام «سورآبادی(1)» و متن چاپی سعیدی سیرجانی با نام «سورآبادی(2)» از هم متمایز شده است.

2- فرآیندهای آوایی

تحولات آوایی مورد بررسی در این متن، شامل دگرگونی‌های صامت‌ها (مانند درج، حذف ... ) و همچنین تغییرات مصوت‌ها (از جمله کشیدگی و کوتاه‌شدگی) است که دسته‌بندی شده‌اند.

1.2.         تحولات مربوط به صامت‌ها

1.1.2.      درج صامت (/ اضافه)[2]

1.1.1.2. درج انسداد چاکنایی در ابتدای کلمه:

«اسخون» به‌جای «سخون»:

نبود اسخون ایشان و خواندن ایشان چون بدیشان آمد عذاب ما إِلَّا أَنْ قالُوا إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ: مگر آنک گفتند بدرستی‌که بودیم ما استمکاران بر تن خویش (سورآبادی(1)، گ161رو)،

ترا وصیت همی‌کنم نگر که به سخن وی فریفته نشوی و اسخون وی نپذیری، در دین وی نَشوی ازپس مرگ من» (همان، گ175پشت)،

گفت «نه تو آنی که ما ترا از راه برگرفتیم وَ تُرا به نان‌پارۀ خویش بپُـروردیم، کنون این چیست اسخون است که تو همی‏گویی؟» (همان، گ189رو).

اسخون در هیچ فرهنگی ثبت نشده است.

2.1.1.2. اضافه شدن «ر»:

1- «برگرفتن» به‌جای «برگفتن»:

مراد ازین أِنباء برگرفتن معایب ایشانست خلق را و تا بدانند که خدای تعالی نهان ایشان می‏داند و رَسول را خبر می‏کند (همان، گ275پشت)؛

2- «دیگرران» به‌جای «دیگران» (همان، گ264رو).

 r غیراشتقاقی در این بافت‎ها مشاهده می‌شود: بافت پس از مصوت (کوتاه یا بلند)، بافت پس از صامت لثوی و دندانی و تیغه‌ای (صادقی،1384: 1ـ 16).

 

 

3.1.1.2. اضافه شدن «د» پس از «ر»

«بترد» به‌جای «بتر»: پلیدی هر چند بیش شورانی گنده‏تر و بترد بود (سورآبادی(1)، گ284پشت).

این فرآیند در تعدادی از متون کهن مانندِ تفسیر نسفی (کردکننده = کرکننده، ج2/1139)، تفسیر ابوالفتوح رازی (گردگن‌موی = گرگن‌موی، ج11/ 95) دیده می‌شود. (برای اطلاع از شواهد بیشتر و علت آن نک. حاجی سید آقایی، 1402: 93ـ109).

4.1.1.2. اضافه شدن «م» پس از مصوت بلند «و» (/ در قدیم: ō):

«گروم» به‌جای «گروه» (سورآبادی(1)، گ175رو).

در واژۀ «گروه» ابتدا h پس از مصوت بلند حذف و سپس m به آن اضافه شده است. این واژه در متن قرآنی دیگری نیز به کار رفته است: «گروم» (متن: کروم) به جای «گروه»، در ترجمۀ قوم (ترجمۀ قرآن556 :135). گفتنی است که در برخی واژه‌های دیگر متون کهن شاهد پیدایش صامت غنۀ دولبی m پس از مصوت بلند هستیم؛ مانند:

«به‌نام‌حق» (= به‌ناحق) ( نسفی، ج1/ 283)؛

هزام (= هزار) (تفسیر قرآن مجید، ج1/ 581).

در برخی شواهد نقل شده، ابتدا صامت پایانی از هجای فوق سنگین پایان کلمه افتاده، و سپس صامت غنه‌ای «m» اضافه شده است.

5.1.1.2. اضافه شدن صامت«ن/ n» پس از مصوت بلند:

1- «خرمان» به‌جای «خرما»: گفت ه‌اند اغلال بندهای خرمان است (سورآبادی(1)، گ393رو)؛

2- «زنان» به‌جای «زنا» (همان، گ361پ) (دربارۀ این تحول نک. صادقی، 1383: 1-9).

6.1.1.2. اضافه شدن «ن» در واژۀ «انشان»:

خدای تعالی انشان را نَهی کرده بود از ماهی گرفتن روز شنبذ (سورآبادی(1)، گ206پشت)،

و انشان[3] یعنی مخلصان شادی می‏کنند به نزول هر آیتی و هر سوُرتی(همان، گ293پشت)،

ازپس انشان گروهی بد پدید آمد چون جهودان(همان، گ531پشت).

انشان( = ایشان) در ترجمۀ تفسیر طبری و تفسیر ابوالفتوح رازی دیده می‌شود (نک. صادقی 1385: 353).

مراحل ابدال «ایشان» به «انشان» چنین است:

 awēšān àēšān à eššān à enšān(صورت پهلوی)

2.1.2.     حذف صامت[4]

1.2.1.2. حذف صامت «ت» پس از صامت سایشی

در متن حاضر در چند کلمه، صامتِ t پس از سایشی‌های š، f، s حذف شده است

الف – پس از «ش»

1- «پنداشم» به‌جای «پنداشتم» (سورآبادی(1)، گ258پشت)؛

2- «فریشگان» به‌جای «فریشتگان» (همان، گ162پشت، گ213رو، گ259رو، گ333پشت)؛

3- «فرشگان» به‌جای «فرشتگان» (همان، گ246رو)؛

4- «گشی» به‌جای «گشتی» (همان، گ250رو)؛

5- «کشی» به‌جای «کشتی» : آفرینی از ما و برکتهای بر تو و بر گروهانی که با تواند از مؤمنان، یعنی در کشی تو و در پشت فرزندان تواند (همان، گ329رو).

برای حذف صامت t پس از š در متون کهن، شواهدی می‌توان یافت. نمونه‌هایی از این حذف را می‌توان در واژه‌های زیر ملاحظه کرد:

«پشها» به‌جای «پشتها»، در ترجمۀ «ظُهُور» (فرهنگنامۀ قرآنی، ج3/ 988، قرآن شمارۀ 121)؛ «فریشگان» به‌جای «فریشتگان»، در ترجمۀ «الملائکة» (همان، ج3/ 1415، قرآن‌های شمارۀ 15 و 62 (سه مورد)، 84 ؛ «کنشها» به‌جای «کنشتها»، در ترجمۀ «صَلَوات» (همان، ج3/936، قرآن‌های شمارۀ 61 و 120).

 

 

ب- پس از «ف»

1- «گف» به‌جای «گفت»:

اهل مکه چون دیدند که عرب در دین محمد می‌آیند و دین وی هر روز قوی‌تر می‌گردد گفند تدبیر کفایت شر او باید کردن پیش ازانک کار از دست درگدرد (سورآبادی(1)، گ239پشت، حاشیه)،

معنی «مُفلح» گفه آمدست (همان، گ282پشت)،

جواب گفه‏اند ایشان را می باران پیوسته آرزو می‌کرد (همان، گ330رو)؛

2- «هفاد» به‌جای «هفتاد»:

برگزید موسی از قوم خویش هفاد مرد را مر هنگام‌گاه ما را (همان، گ201پشت)،

آن مر ایشان را میراث بود از هفتم‌پدر- و گویند از هفادم‌پدر (همان، گ514پشت).

ج- پس از «س»

1- «ایسَاده» به‌جای «ایستاده» (همان، گ253پشت)؛

تحول رخ‎داده در این کلمه، خلاصه شدن st بهs  است که در سه کلمۀ دیگر از این متن دیده می‌شود: «بوسان» به‌جای «بوستان»: باغ و بوسانها (همان، گ392پشت)؛ «فریسگان» به‌جای «فریستگان» (همان، گ333رو)؛

2- «آنسی» به‌جای «آنستی»: واگرنه ازبهر آنسی که ممکن بود که راست می‏گویید (همان، گ374پشت).

برای حذف صامت t پس از s در دیگر آثار کهن نیز، شواهدی می‌توان یافت.[5]

«دادسان» به جای «دادستان»[6]: جزا به عدل و دادسان داد (ابوالفتوح رازی: ج8/ 132)[7]؛

«دسبانه» به‌جای «دستبانه»:

«دسبانه» به‌جای «دستبانه»: رسول الله جهت آن از خانۀ تو بازگشت که آن دسبانۀ نقره در دست تو دید و پرده بر در آویخته. فاطمه پرده را پاره کرد و دسبانه را به بلال داد (باخرزی، 1345: ص26)؛

«دسورنج» به‌جای «دستورنجن»: چرا نه بروی افگنند دسورنجهائی از زر یا چرا نیامد با او فریشتگان همبر؟ (ترجمه و قصه‌های قرآن، 1338: ج2/ 1023).

درمورد دس (= دست) باید گفت توالی Ct (صامت صفیری+ ت) خوشه ساخته و هجای فوق سنگین ایجاد کرده است، و می‌توان احتمال داد که، برای سبک شدن وزن هجا، و شکستن خوشه، صامت «t» از آن حذف شده است.

2.2.1.2. حذف «س»

«نشته» به‌جای «نشسته» (سورآبادی(1)، گ275پشت).

3.2.1.2. حذف همزه:

«مسله» به‌جای «مسئله»:

مصطفی را صلی اللَّه علیه هم این مسله پرسیدند (سورآبادی(1)، گ472رو)،

اهل کتاب ایشان را گفتند که محمد را به سه مسَلَه تجربه کنید: مَسلۀ روح و مَسلۀ أَصحاب کهف و مسلۀ ذوالقَرنین. جواب مسلۀ روح در سُورة سُبحان یاد کرده آمد و جواب مَسلۀ ذوالقرنین درین سُورة فروتر بیاید. این جواب مسَلۀ اصحاب کهف است (همان، گ 498پشت).

در دوره‌های اول زبان فارسی که هنوز تلفظ همزه و عین در زبان فارسی جا باز نکرده بود ایرانیان غالباً کلماتی را که دارای همزه و عین بوده‌اند بدون همزه و عین تلفظ می‌کرده‌اند (نک. صادقی1385: 368). گفتنی است که برخی بر آنند که در عربی کلاسیک، حذف همزه کاملاً فصیح بوده و میگویند:  نمیتوان فرض کرد که فقط صورت «مسئله» در عربی وجود داشته و به فارسی رسیده، بلکه صورتِ «مَسَله» هم در عربی کلاسیک رایج و صحیح بوده است و ممکن است همین صورت بدون تغییر به فارسی رسیده باشد. در واقع هر دو فرضیۀ عربی‌الاصل‌بودن صورتِ «مَسَله» (با حذف همزه در خود عربی و رسیدن آن به همین صورت به فارسی) و حذف همزه در فارسی در اثر صعوبت تلفظ را می‌توان به عنوان دو راه حل ممکن درنظر گرفت (طبیب‌زاده، 1400: 119ـ120)[8]. مسله در چند برگ قرآن عظیم (ص54) و تفسیر قرآن پاک (متن عکسی، ص39، ص86) دیده می‌شود.

4.2.1.2. حذف «ن» بین دو مصوت:

«بازنداستندی» به‌جای «بازندانستندی»:

چنان ببود که روز از شب بازنداستند از بسیاری ملخ (سورآبادی(1)، گ193رو)،

«بداستند» به‌جای «بدانستند»:

پسر وی عِکرمه بن ابی‌جهل ازپس من درآمد مرا تیغی زد بر دوش، دست من فروبُرید ... ازپس آن عکرمه را پرسیدند که «پدر ترا کِه افکند؟». گفت: «آنک من دست او را بیفکندم». بدین نشان بداستند که بوجهل را مُعاذ بن عَمرو افکند (همان، گ231رو).

«داستن» به جای «دانستن» در برخی متون قرآنی دیده می‌شود:

«خبر فریشتگان من نداستمی» (تفسیر کیمبریج، 1349: ج2/ 44)،

مشرکان این سخن بر جهل گفتند و بر سبیل جدل و استهزا، و خداى را همى‌نداستند (اسفراینی، 1374: ج2/ 697).

5.2.1.2. حذف «ن» پس از مصوت بلند «آ» (/ در قدیم ā) و غنه شدن مصوت:

1- «اسماها» به‌جای «آسمانها» ( سورآبادی(1)، گ339رو)؛

2- «ایشا» به‌جای «ایشان»: شما ایشا را نمی‌بینید (همان، گ166پشت)،

چرا نبودند اهل مکه کی ایمان آوردندی تا سود داشتی ایشا (همان، گ315پشت)؛

3- «نشاهای خدای» به‌جای «نشان‌های خدای» (همان، گ191پشت).

دربارۀ حذف  nباید گفت: «بعد از مصوت‌های بلند عنصر دندانی n به‌تدریج ضعیف و بعداً حذف شده، ولی ویژگی دماغی آن به مصوت قبل از خود منتقل شده است» (نک. صادقی، 1383: 7).

6.2.1.2. حذف «ر»

1- «اگه»[9] به‌جای «اگر» (سورآبادی(1)، گ201رو)

2- «بزگوار»[10] به‌جای «بزرگوار» (همان، گ333پشت)؛

3- «دکات[11] اسفل» به‌جای «درکات اسفل» (همان، گ277پشت)؛

4- «دینا»[12] به‌جای «دینار» (همان، گ365پشت)؛

5- «سروی»[13] به‌جای سروری (همان، گ204پشت).

در شواهد فوق صامت /r/ پس از مصوت کوتاه و بلند و بین دو مصوت حذف شده است.

شواهدی از حذف صامت [r] در تعدادی از کلمات فارسی و گویشی در دست است که نشان می‌دهد حذف [r] پس از مصوت (کوتاه و بلند) و میان مصوت‌ها روی می‌دهد. این شواهد در آثار معتبر و کهن ادبیات فارسی یافت می‌شود برای اطلاع از این شواهد نک. حاجی سید آقایی، 1387: 75ـ84).

7.2.1.2. حذف «ز» پس از مصوت کوتاه:

«ا» (= از):

آیات این سوره را به آیات سوره الانفال مقارب‏تر یافتیم آن را اپس آن درآوردیم (سورآبادی(1)، گ251پشت، حاشیه).

این حذف در تعدادی متون کهن مانند ترجمۀ تفسیر طبری، تفسیر نسفی و بستان‌العارفین دیده می‌شود (برای اطلاع از شواهد بیشتر نک. حاجی سید آقایی، 1396: 109- 121).

 

8.2.1.2. حذف صامت «h» میان دو مصوت.

«تی» به‌جای «تهی»: عابدان تی ... بمانند (سورآبادی(1)، گ303پشت).

در ترجمه‌وقصه‌های قرآن این کلمه به کار رفته است:

«تیگاه» به‌جای «تهی‌گاه»:

اگر شتری یا چهارپائی در چاهی افتد نگوسار، نتوانند که حلق او ببرند، سلاحی در تیگاه او زنند، دران کشته شود، روا بود (ترجمه و قصه‌های قرآن، ج1/ 191).

در آثار مولوی این لغت به‌کرّات دیده می‌شود:

باده چو هست ای صنم، بازمگیر و نی مگو/ عرضه مکن دو دستِ تی، پُر کن زود آن سبو (مولوی، 1363: ج5/ 28)،

اگر تبریز دارد حبّۀ زو/ چه نقصان گر شود از گنجها، تی (همان، ج7/ 161)،

لاف و دعوی باشد این پیشِ غراب/ دیگِ تی و پُر یکی پیشِ ذُباب (مولوی، 1375: ج1/ 447)،

آن یکی مردی است قوتش جمله درد/ این دگر مردی میان‌تی هم‌چو گرد (همان، ج3/ 243)،

ترّوخشک و پُرّ و تی باشد دَهُل/ بانگ او آگه کند ما را ز کُل (همان، ج3/ 419)،

هردمی پُر می‌شوی تی می‌شوی/ پس بدانک در کف صُنع وَیی (همان، ج3/ 462)،

اِشکم تی لافِ اللّهی نزد/ کآتشش را نیست از هیزم مدد (همان، ج3/ 546).

«تهی» در فارسی میانه: tuhīg (مکنزی، 1383: 222) است. دربارۀ علت حذف باید بگوییم «h» بین دو مصوت قرار گرفته و حذف شده است. در گویشِ تاتی نیز این کلمه tey تلفظ می‌شود (معراجی لرد، 1388: 142).

«تی» در فرهنگ‌ها ثبت نشده است.

3.1.2.     تغییر صامت در اثر عوامل مختلف

1.3.1.2.  خیشومی زدایی[14]

 «م» به «ب»:

1- «بر» به‌جای «مر»: بر خدای راست نامهای نیکو (همان، گ218پشت)، بر گرویدگان را (همان، گ431پشت)؛

2- «برد» به‌جای «مرد»: برد همی خرما بیفکند (همان، گ230پشت).

«بر» به‌جای «مر» در ترجمۀ تفسیر طبری و منتخب رونق المجالس نیز دیده می‌شود:

خدای عزّوجلّ بر نوح پیغامبر را بدین قوم بنوراسب فرستاد (ترجمۀ تفسیر طبری: ج3/ 728)،

چون می‌گفت یار او را بر ابوبکر را که اندوه مدارخدا با ما است (سورآبادی(2): ج5/ 3406، نسخۀ «لن»، مربوط به ج2، ص937، سطر13و14، در کتاب به‌اشتباه سطر 6 آمده است).

اگر مسلمانی بر مسلمانی را حرمت دارد (منتخب رونق المجالس، 1354: ص23).

سه کیسه دید اندر محراب نهاده و بر کیسها را مهر کرده (همان، ص27).

2.3.1.2.  بی‌واک شدگی[15]

الف- «ب» به «پ»:

1- «پستر» به‌جای «بستر» (سورآبادی(1)، گ170رو، گ267پشت)؛

2- «شکیپایی» به‌جای «شکیبایی» (همان، گ245رو) و نیز «اشکیپایان» (همان، گ245رو)،

«شکیپا» به‌جای «شکیبا» (همان، گ249رو).

ب- «غ» به «خ»:

1- «مرخ» به‌جای «مرغ» (سورآبادی(1)، گ178پشت)،

2- «دروخ» به‌جای «دروغ» : إِنْ یَقُولُونَ إِلَّا کَذِباً(5): ای: مایقولون الّا کذبا: نمی‏گویند مگر دروخ (همان، گ494رو).

3.3.1.2. کامی‌شدگی[16]

«س» به «ش»:

1- «اشت» به‌جای «است»:

جواب گوییم: وَ لاتَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا، مُراد از آن ظلم شِرکـشت٘ و دوستی که با مشرکان و منافقان دارند (همان، گ340پشت)؛

2- «می‌اشِگالید» به‌جای «می‌اسگالید» (همان، گ240پشت)؛

3- «خواشت» به‌جای «خواست» (همان، گ360رو)؛

4- «نشناس» به‌جای «نسناس»: گروهی را دید نشناس، به هیْات مردم بودند و به طبع بهایم (همان، گ517پشت).

سین و شین در موارد بسیاری به یکدیگر تبدیل می‌شوند و نمونه‌های فراوانی از این ابدال را، علاوه بر همین متن، در متون کهن می‌توان یافت. ما در زیر نمونه‌هایی از این موارد را ذکر می‌کنیم:

ناشناشنده به جای ناشناسنده، در ترجمة مُنْکِرَة: «دلهاشان ناشناشنده است»[17] (ترجمه‌و‌قصه‌های قرآن،1338 : ج1/ 514)،

بنویش به جای بنویس، در ترجمة اُکْتُبْ (فرهنگنامۀ قرآنی: ج1/ 219، قرآن 68)،

پوشیده به جای پوسیده، در ترجمة رُفاتاً (لسان التنزیل، 1344: 142 ).

4.3.1.2. دو تحول کناری شدگی[18]  و خیشومی‌زدایی[19]

«ن» به «ل»:

«غملاک» به‌جای «غمناک»:

اهل مکه از آن عزِیف پریان به‌یقین بدانستند که محمد سوی مدینه برفته است سخت غملاک[20] شدند (سورآبادی(1)، گ270رو، حاشیه).

2.2.        تحول مربوط به مصوتها

1.2.2.     بلند شدن مصوت (/ اشباع)[21]

در متن حاضر در چند کلمه فرآیند اشباع دیده می‌شود[22]:

1.12.2. اشباع مصوت فتحه (ـَ / a) به «آ/ (در قدیم:ā)»[23]:

2- «آز» به‌جای «از»: کهیچ کس از ما آز ان یاد ندارد؟ (همان، گ214پشت)، بپرهیزید آز ازمونی که نه همی فراز آن کسان رَسد از شما که استم کردند (همان، گ238پشت)، جواب گوییم از خدا تعالی فعل بنده را تزیین باشد و آز دیو باشد، و اَما تَزیین خدای فعل بنده را بر بنده آفریدن شهوت و ارادات آن باشد وَ تزیین شیطان نکو نمودن آن باشد به دل بنده و چشم بنده و استودن وی بدان (همان، گ245پشت)، هر مال که آز ان وی بود بوی داد (همان، گ258رو)، آن کسان که نگرویدند ایشان را بود آشامیدنی آز آب گرْم و سوزان (همان، گ297پشت)، من آز هردُو بِچَشیدم (همان، گ461پ)، برسیدی دریاهای مداد آزپیش ازآن‌که برسیدی سخنان خدای من (همان، گ520پشت)؛

3- «آست»[24] به‌جای «است» (همان، گ172پشت)، آمدنی آست (همان، گ334رو) تصویر:

4- «آسته» به‌جای «استه» در ترکیبِ خورماآسته: اثر خورماآسته دید (همان، گ226پشت)؛

5- «-آندْ» به‌جای «-اند»: گفته‏اند این محُسِن مُطیعَان‌آندْ (همان، گ174رو)، ایشان‌آند که نگرویدند (همان، گ247رو)، می‏گویند اینها خواهش‌گران ماآند نَزد خدای (همان، گ300پشت)؛

6- «آفکندن» به‌جای «افکندن» (همان، گ182رو)؛

7- «راوا» به‌جای «روا» : گفت «این در شریَعت شما راوا بود که جرم کسی کند و کسی دیگر را گیرند؟» (همان، گ380پشت)؛

8- «سَرانجمان» به‌جای «سرانجمن» (همان، گ185رو)؛

9- «وای» به‌جای «وَی»: گفته‏اند وَیرا امی گویند مانندۀ به امّ در مهربانی بر امُت چون مادر بر فرزندان. و گفته‏اند وایرا امی گویند از امامت زیراکه وی پیشوای همه پیغامبران بود (همان، گ203رو).

2.1.2.2. اشباع مصوت کسره (ـِ/ (در قدیم: i) به «ی/ (در قدیم: ī)»:

نیگریستن(= نگریستن): مالک به سر تا پای او نیگریست، بر وی اثار بندگی ندید، گفت «این قدْ و مَنْظر به قد و مَنظر بندگان نماند». (سورآبادی(1)، گ353پ). «نگریدن» در پهلوی nigerīdan است (مکنزی، 1383: 315).

مصوت i در این کلمه به ī بدل شده است.

«نیگر» به‌جای «نگر» در متون کهن دیگر نیز دیده می‌شود: نیگر کی چگونَه بود سرانجام ستم‌کاران (ترجمۀ تفسیر طبری، نسخۀ چستر بیتی، 53b، نک. حاجی سید آقایی، 1388: 11).

در فرهنگنامۀ قرآنی (ج4/ 1827، قرآن شمارۀ20) «وانیگرست» در ترجمۀ لَمْ‌یعَقِّبْ آمده است.

2.2.2.     کوتاه شدگی(/ تخفیف)[25]

1.2.2.2. کوتاه شدن مصوت «آ»(در قدیم : ā) به ــَ (/ a):

1- «سپاس‌در» به‌جای «سپاس‌دار» (همان، گ197پشت)؛

2- «سزاور» به‌جای «سزاوار» (همان، گ200رو)؛

«سزاور» در فرهنگنامۀ قرآنی (ج1/ 299، قرآن شمارۀ 19) در ترجمۀ «اَهل» دیده می‌شود.

3- «کروانیان» به‌جای «کاروانیان» (سورآبادی(1)، گ354پشت).

«کروان» در مقدمة‌الادب زمخشری (1342: ص11) آمده است: قافلة: کروان حاجیان.

2.2.2.2. کوتاه شدن مصوت «ی / (در قدیم: ē و ī)» به «ـِ/ (در متون قدیم: i در متون جدید: e)» :

1- «اشان» به‌جای «ایشان»[26] (سورآبادی(1)، گ177رو، گ180رو، گ183پشت، گ218رو، گ253پشت)؛

2- «ان» به‌جای «این»[27] (همان، گ261پ): هوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی‏ وَ دِینِ الْحَقِّ: او آن خداست که بفرستاد پیغامبر او را به راه راست و دین بسزا. سوال: چون دین بسزآ خود هُدیست پس چرا فرق کَـْرد [261رو] میان آن دو لفظ؟ جواب گفته‏اند: معناه بالدَعوة الی دین الحق، این هُدی به معنی دعوتست و گفته‏اند : بالبیان و دین الحق. ان هدی به معنی بیان است و گفته‏اند: معناه بالهدی هو دین الحق.

3- «بفربند» به‌جای «بفریبند»[28]: و اگر خواهند که بفربند ترا [= أَنْ یَخْدَعُوکَ] به عهد و صلح بدرستی‌که خدای بسنده است ترا (همان، 248رو)، و نیز «بفربیم» به‌جای «بفریبیم»: صواب آنست که زن او را به مال بفربیم (همان، گ215پشت)؛

4- «بیاوزیم» به‌جای «بیاویزیم»[29]: ما که قریشیم خطی بکنیم بر آنک آل‌عبدالمطلب دروغ‏زَنْ‏ترین همه عرب‏اند و آن را دَرْپیش کعبه بیاوزیم» (همان، گ227رو)؛

5- «خوشتن» به‌جای «خویشتن» (همان، گ163پشت، گ203پشت، گ218پشت، گ250پشت)؛

6- «خوش» به‌جای «خویش»[30]:

آن پیر من که دل و جان بر من وقَف کرده بود و همگی خوش بر من صرف کرد بود (همان، گ358رو)،

اِی دو یاران من در این زندان اَما آن یکی از شما که خواب عصیر و سَقْی دیدست او با سَر عَمِل خویش گردد و می‌چشاند مهتر و خداوندۀ خوش را مَی (همان، گ367پشت)،

آن دیوار را در جای خوش بکرد و دو لوح زرّین در زیر آن پنهان کرد (همان، گ514پشت)؛

«خوش» به‌جای «خویش» در متون کهن دیگر نیز دیده می‌شود:

«خوشان» به‌جای «خویشان» (فرهنگنامۀ قرآنی، ج1/ 212، قرآن شمارۀ 74)،

«خوشاوند» به‌جای «خویشاوند»[31] (همان، ج1/ 212، قرآن شمارۀ 138).

7- «سمین» به‌جای «سیمین»[32](سورآبادی(1)، گ373پشت)؛

8- «ضعفان» به‌جای «ضعیفان»[33] (همان، گ181رو)؛

9- «کنزک» به‌جای «کنیزک»[34] (همان، گ400رو)؛

10- «نز» به‌جای «نیز»[35] (همان، گ217پشت).

3.2.2.    تغییر مصوت

1.3.2.2. ابدال «ی مجهول / ē » به « آی/ āy»

1- «آین» به‌جای «این» (سورآبادی(1)، گ167پشت، گ193پشت، گ205پشت، گ206پشت، گ217پشت، گ258پشت)، «آینها» به‌جای «اینها» (همان، گ300پشت)؛

2- «آیشان» به‌جای «ایشان» (همان، گ182رو).

2.3.2.2. ابدال تبدیل مصوت کوتاه –ِ (/ e) به «آ/  ā»:

1- «آی» به‌جای «ای»:

«آی» به‌جای «ای»: گفت «فرمان تراست آی بارخدای من» (همان، گ212پشت)؛

2- «آسرایل» به‌جای «اسرایل»:

گردن کشی کردند از پذیرفتن حق و بودند گروهی بدکاران با خویشتن و با بنی‌آسرایل به ظلم و فَساد (همان، گ311پشت)[36].

3. نتیجه‌گیری

اکنون که توصیف تحولات آوایی تعدادی از واژگان ثبت‌نشدۀ تفسیر سورآبادی به پایان رسید، ذکر دو نکته لازم است: نخست اینکه صورت‌های تحول‌یافته فقط در متونی به چشم می‌خورد که به فارسی دری نگاشته شده است و اثری از آن در فارسی معاصر دیده نمی‌شود و می‌توان گفت ازآنجاکه این فرآیندها باعث خلط این واژه‌های تحول‌یافته با لغات مشابهشان و درنتیجه اختلال در امر ارتباط می‌شده است صورت‌های تحول‌یافته در زبان تثبیت نشده و پس از مدتی از بین رفته است. نکتة دوم پنهان ماندن این واژه‌ها از چشم محققان است. همان‌گونه که مشاهده شد این واژه‌ها با وجود این که در چند متن معتبر و کهن فارسی به کار رفته از چشم لغت‌نویسان و محققان پنهان مانده است.


[1]. نسخۀ قونیه، نسخه‌ای است در شش جلد که اصل آن در قونیه، موزۀ مولانا به شماره‌های 100، 101، 102، 103، 104، 105 محفوظ است تاریخ کتابت اولین جلد، 22 صفر 723 هجری و تاریخ کتابت جلد ششم، یکشنبه 11 صفر 725 هجری است. مواردی که در این نوشتار ثبت شده مربوط به سوره‌های اعراف تا مریم است.

[2]. insertion

[3]. ظاهرا دونقطه هم در زیر «ن» آمده است.

[4]. deletion.

[5]  ذکر این نکته گفتنی است که رشته واج st ابتدا به ss تبدیل و سپس به s مخفف می‌شود. کلمۀ «بسّر» (= بستر) در بستان‌العارفین (ص173) مرحلۀ میانی این تحول را نشان می‌دهد.

[6]  «دادستان» در پهلوی dādestān است، به معنی داد و داوری (مکنزی،1383: 60).

[7]  مصححان در متن «داستان» آورده و «دادسان» را به حاشیه برده‎اند.

[8]. دکتر علی‌اشرف صادقی درمورد «مسله» به فرض دوم اعتقادی ندارند و میگویند «مسله» در متون فارسی در همان زمان‌هایی به کار رفته که بقِیۀ کلمات عربیِ باهمزه، غالباً باهمزه نوشته شده‌اند و به حذف آن معتقد هستند (اشارۀ شفاهی دکتر صادقی).

[9]. حذف «ر» پس از مصوتِ کوتاه روی داده است.

[10]. در «بزرگوار» -اگر گ را ساکن بخوانیم- با خوشۀ صامتی مواجهیم (و اگر بزرگَوار بخوانیم، ر بعد از مصوت کوتاه و پیش از صامت حذف شده).

[11]. در «درکات» «ر» بین دو مصوت افتادۀ کوتاه قرار دارد.

[12]. در «دینار» «ر» بعد از مصوت بلند افتاده است.

[13]. در «سروی» «ر» بین دو مصوت افتادۀ کوتاه قرار دارد.

[14]. denasalization

[15]  devoicing

[16]. palatalization

[17]. مصصح متن را به «ناشناسنده» تغییرداده است.

[18]. lateralization

[19]. denasalization

[20]. در متن: اندوهگین.

[21]. lengthening

[22]. ذکر این نکته لازم است که فرآیند اشباع در کلماتی مانند خورما و مانند آن، در این متن دیده می‌شود ولی ما لغاتی را انتخاب کردیم که مشمول این تحول شده و در فرهنگ‌ها ثبت نشده است.

[23]. در این نوشتار برای مصوت‌های بلند در متون قدیم از علائم ā و ū و ī و برای متون جدید از â، u و i استفاده می‌شود.

[24]. دربارۀ ابدال «است» به «آست» باید گفت: کششِ مصوتِ کوتاه a در هجای بسته بیشتر است تا در هجای باز. این کشش سبب تبدیل a به ā می‌شود.

[25]. shortening

[26]. صورتِ پهلویِ آن awēšān است (مکنزی1383: 190).

[27]. صورتِ پهلویِ کلمه  ēnاست (مکنزی، 1383: 190).

[28]. صورت پهلوی فریفتن frēftan است (مکنزی، 1383: 280).

[29]. «آویختن» در پهلوی āvēxtan است (حسن‌دوست، 1395: 128).

[30]. دربارۀ تبدیل «خویش» به «خوش» باید گفت: صورت پهلویِ این کلمه xwēš است (مکنزی، 1383: 237)، مصوت ē به e مخفف شده است و کلمه به صورت «خوش» درآمده است.

[31]. صورت پهلوی کلمه، xwēšāwand است (مکنزی، 1383: 237).

[32]. «سیمین» در پهلوی asēmēn است (مکنزی، 1383: 266).

[33]. «ضعیف» عربی است و یایِ آن معروف است.

[34]. «کنیزک» در پهلوی kanīzag است (مکنزی، 1383: 288).

[35]. صورت پهلوی «نیز» ، anīz است (مکنزی، 1383:  317).

[36]. در این مورد، یک احتمال دیگر نیز وجود دارد: ممکن است مد جهت نمایش الف ممدوده (= توالی الف + همزه) آمده باشد.

اسفراینی، ابوالمظفّر شاهفوربن طاهربن محمّد (1374). تاج‌التّراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم.  به کوشش نجیب مایل هروی و علی‌اکبر الهی خراسانی. تهران: علمی و فرهنگی (با همکاری دفتر نشر میراث مکتوب).
باخرزی، ابوالمفاخر یحیی (1345). اورادالاحباب وفصوص‌الآداب. به کوشش ایرج افشار. تهران: دانشگاه تهران.
ترجمة تفسیر طبری. نسخۀ گلستان (عکسی). محفوظ در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران.
ترجمة تفسیر طبری (1339 ـ 1344). به اهتمام حبیب یغمایی. تهران: دانشگاه تهران.
ترجمة قرآن (نسخة مورخ 556 هجری)(1364). به کوشش محمدجعفر یاحقی. تهران: مؤسسة فرهنگی شهید محمد رواقی.
ترجمه‎ای فارسی از قرآن مجید (1386ش). به کوشش علی رواقی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ترجمه و قصه های قرآن (1338)، به کوشش یحیی مهدوی و مهدی بیانی، طهران: چاپ تابان.
تفسیر قرآن پاک (1344). چاپ عکسی از روی نسخۀ محفوظ در دانشگاه لاهور، با مقدمۀ مجتبی مینوی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
تفسیر قرآن مجید (مشهور به کیمبریج) (1349). به اهتمام جلال متینی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
چندبرگ تفسیر قرآن عظیم (1351). نسخۀ عکسی، کابل.
حاجی سیدآقایی، اکرم السادات (1387). «بررسی تحولات یک واژة فوت‌شده از فرهنگهای فارسی». نامة پارسی. س 13، ش 1 و 2. 75ـ95.
حاجی سیدآقایی، اکرم السادات (1388). «ویژگیهای زبانی ترجمۀ تفسیر طبری. نسخۀ چستربیتی». معارف. دورۀ بیست‏وسوم. پیاپی 69. 33-3.
حاجی سیدآقایی، اکرم السادات (1396). «حذف صامت /z/ بعد از مصوت در برخی متون فارسی». فرهنگ‌نویسی. ش 12. 109ـ 121.
حاجی سیدآقایی، اکرم السادات (1402). «اضافه شدن و حذف صامت /d/ بعد از صامت /r/ در کلماتی با هویت‌های دستوری مختلف». نامۀ فرهنگستان(دستور). ش 17. 93ـ109. doi: 10.22034/nf.2023.180994
حسن‌دوست، محمّد (1395). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
رازی، ابوالفتوح (1365ـ 1375ش). روض الجنان و روح الجَنان فی تفسیر القرآن (مشهور به تفسیر ابوالفتوح). به ‌کوشش محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
زمخشری خوارزمی، محمود بن عمر(1342ش). پیشرو ادب یا مقدمةالادب. به‎اهتمام سیدمحمدکاظم امام. تهران: دانشگاه تهران.
سورآبادی (1)، ابوبکر عتیق نیشابوری. تفسیر سورآبادی. نسخۀ خطی کتابخانۀ قونیه (میکروفیلم آن به شماره های 3604، 3605، 3606، 3607 در دانشگاه تهران محفوظ است).
سورآبادی(2)، ابوبکر عتیق(1380ـ1381). تفسیر سورآبادی. به تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: فرهنگ نشر نو.
صادقی، علی‌اشرف (1383). «دو تحول آوایی در زبان فارسی (حذف و اضافه شدن صامت «ن» بعد از مصوتهای بلند)». مجلۀ زبانشناسی. س 19، ش 2، ۱ـ۹.
صادقی، علی‌اشرف (1384). «یک تحول آوایی دیگر زبان فارسی: فرآیند افزوده شدن صامت «ر» به بعضی از کلمات». مجلۀ زبانشناسی. س 20، ش 1، ۱ـ۱۶.
صادقی، علی‌اشرف (1385). «نکاتی در باب ترجمة تفسیر طبری مصحح مرحوم یغمایی». ارج‌نامة حبیب یغمایی. تهران: میراث مکتوب.  349 ـ 368.
طبسی نیشابوری، محمد بن احمد بن ابی‌جعفر (منسوب) (1354). منتخب رونق‌المجالس و بستان‌العارفین وتحفةالمریدین. به کوشش احمدعلی رجایی بخارایی. تهران: دانشگاه تهران.
طبیب‌زاده، آریا، (1400). «تقابل بین عربی فتوحات و عربی کلاسیک در متون متقدم فارسی».  نشریۀ پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی. س 11، ش22، 95ـ160.
فرهنگنامة قرآنی (1377). تدوین گروه فرهنگ و ادب بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی (با نظارت محمدجعفر یاحقی). مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
لسان‌التنزیل (1344). به اهتمام مهدی محقق. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
معراجی‌لرد، جواد (1388).  فرهنگ موضوعی تاتی به فارسی. رشت: بلور.
مکنزی، دیوید نیل (1383). فرهنگ کوچک زبان پهلوی  (ترجمة مهشید میرفخرایی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مولوی، جلا‌ل‌الدین محمد(1363). کلیات شمس یا دیوان کبیر، با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد(1375).  مثنوی معنوی. به تصحیح رینولد نیکلسن.تهران: توس.
نسفی، ابوحفص نجم‌الدین عمربن محمد(1376). تفسیر نسفی. به کوشش عزیزالله جوینی. تهران: سروش.
 
References [In Persian]
Asfarāyīnī, A. al-M. Shāhfūr ibn Ṭāhir ibn Muḥammad. (1995). Tāj al-tarājim fī tafsīr al-Qurʾān li-l-aʿājim [The crown of translations in Qurʾānic exegesis for non-Arabs]. Edited by N. Māyel Haravī & ʿA.-A. Elāhī Khorāsānī. Tehran: ʿElmi va Farhangi; Daftar-e Nashr-e Mīrāth-e Maktūb.
Bākharzī, A. al-M. Yaḥyā. (1966). Awrād al-aḥbāb va fuṣūṣ al-ādāb [Litanies of the lovers and chapters of refined conduct]. Edited by Ī. Afshār. Tehran: Dāneshgāh-e Tehrān.
Persian translation of Ṭabarī’s Tafsīr. Golestān manuscript. Preserved in the Central Library of the University of Tehran.
Persian translation of Ṭabarī’s Tafsīr. (1960–1965). Edited by Ḥ. Yaghmāʾī. Tehran: Dāneshgāh-e Tehrān.
Persian translation of the Qurʾān (dated 556 AH). (1985). Edited by M.-J. Yāḥaqqī. Tehran: Moʾassese-ye Farhangi-ye Shahīd Muḥammad Ravāqī.
A Persian translation of the Holy Qurʾān. (2007). Edited by ʿA. Ravāqī. Tehran: Anjoman-e Āthār va Mafākhir-e Farhangi.
Translation and stories of the Qurʾān. (1959). Edited by Y. Mahdavī & M. Bayānī. Tehran: Chāp‑e Tābān.
Tafsīr-e Qurʾān-e pāk [The pure Qurʾān commentary]. (1965). Photographic reproduction of the manuscript preserved at the University of Lahore, with an introduction by M. Mīnavī. Tehran: Bonyād-e Farhang-e Īrān.
Tafsīr-e Qurʾān-e majīd (Cambridge Tafsīr). (1970). Edited by J. Matīnī. Tehran: Bonyād-e Farhang-e Īrān.
Fragments from the Tafsīr of the Great Qurʾān. (1972). Photographic reproduction. Kabul.
Ḥājī-Seyed-Āqāʾī, A. al-S. (2008). An investigation of the transformations of an obsolete word in Persian dictionaries. Nāmeh-ye Pārsī, 13(1–2), 75–95.
Ḥājī-Seyed-Āqāʾī, A. al-S. (2009). Linguistic features of the Persian translation of Ṭabarī’s Tafsīr: The Chester Beatty manuscript. Maʿāref, 23(69), 3–33.
Ḥājī-Seyed-Āqāʾī, A. al-S. (2017). Deletion of the consonant /z/ after vowels in some Persian texts. Farhang-nevisī, 12, 109–121.
Ḥājī-Seyed-Āqāʾī, A. al-S. (2023). Addition and deletion of the consonant /d/ after the consonant /r/ in words with different grammatical identities. Nāmeh-ye Farhangestān (Grammar), 17, 93–109. https://doi.org/10.22034/nf.2023.180994
Ḥasan-Dūst, M. (2016). An etymological dictionary of the Persian language. Tehran: Farhangestān-e Zabān va Adab-e Fārsī.
Rāzī, A. al-F. (1986–1996). Rawż al-jenān va rūḥ al-janān fī tafsīr al-Qurʾān (Tafsīr-e Abū al-Futūḥ). Edited by M.-J. Yāḥaqqī & M.-M. Nāṣeḥ. Mashhad: Bonyād-e Pazhūhesh-hā-ye Eslāmī-ye Āstān-e Qods-e Rażavī.
Zamakhsharī Khwārazmī, M. ibn ʿU. (1963). The forerunner of literature (Muqaddimat al-adab). Edited by S. M. Kāẓem Emām. Tehran: Dāneshgāh-e Tehrān.
Sūrābādī, A. B. ʿA. Nīshābūrī. Tafsīr-e Sūrābādī. Manuscript, Konya Library (microfilms nos. 3604–3607, University of Tehran).
Sūrābādī, A. B. ʿA. (2001–2002). Tafsīr-e Sūrābādī. Edited by ʿA.-A. Saʿīdī Sīrjānī. Tehran: Farhang-e Nashr-e Now.
Ṣādeqī, ʿA.-A. (2004). Two phonological changes in Persian: Deletion and addition of /n/ after long vowels. Majalle-ye Zabānshenāsī, 19(2), 1–9.
Ṣādeqī, ʿA.-A. (2005). Another phonological change in Persian: Addition of /r/ in certain words. Majalle-ye Zabānshenāsī, 20(1), 1–16.
Ṣādeqī, ʿA.-A. (2006). Notes on the Persian translation of Ṭabarī’s Tafsīr edited by Yaghmāʾī. In Arj-nāmeh-ye Ḥabīb Yaghmāʾī (pp. 349–368). Tehran: Mīrāth-e Maktūb.
Ṭabasī-Nīshābūrī, M. ibn A. ibn A. J. (1975). Selections from Rawnaq al-majāles, Bustān al-ʿārifīn, and Tuḥfat al-murīdīn. Edited by A.-ʿA. Rajāʾī Bokhārāʾī. Tehran: Dāneshgāh-e Tehrān.
Ṭabīb-Zādeh, Ā. (2021). The contrast between the Arabic of the conquests and classical Arabic in early Persian texts. Journal of Comparative Linguistic Research, 11(22), 95–160.
Encyclopedia of the Qurʾān. (1998). Department of Culture and Literature, Bonyād-e Pazhūhesh-hā-ye Eslāmī-ye Āstān-e Qods-e Rażavī (Comp.). Mashhad: Bonyād-e Pazhūhesh-hā-ye Eslāmī-ye Āstān-e Qods-e Rażavī.
Lisān al-Tanzīl. (1965). Edited by M. Moḥaqqeq. Tehran: Bongāh-e Tarjomeh va Nashr-e Ketāb.
Maʿrājī-Lard, J. (2009). A thematic dictionary of Tāti to Persian. Rasht: Bolūr.
Mackenzie, D. N. (2004). A concise Pahlavi dictionary (M. Mīrfakhrāʾī, Trans.). Tehran: Pazhūheshgāh-e ʿOlūm-e Ensānī va Moṭāleʿāt-e Farhangi.
Mawlavī, J. al-D. M. (1984). The collected poems of Shams, or the Great Dīvān. With critical notes by B. al-Z. Forūzānfar. Tehran: Amīr Kabīr.
Mawlavī, J. al-D. M. (1996). The Mathnawī-ye maʿnavī. Edited by R. A. Nicholson. Tehran: Tūs.
Nasafī, A. Ḥ. N. al-D. ʿU. ibn M. (1997). Tafsīr-e Nasafī. Edited by ʿA.-A. Joveynī. Tehran: Sorūsh.
 
 
[1]