Definition Types: a Function-Style Classification

Document Type : .

Authors
Fatemeh, Akbari 1
MOHAMMAD REZA RAZAVI 2
Besharat Fathi 3
1 Persian Language Director, Kamusi Project International, Swiss Federal Technology Institute of Lausanne (EPFL)
2 Scientific staff, The Academy of Persian Language and Literature
3 Researcher, Department of Translation and Language Sciences, Institute for Applied Linguistics, Pompeu Fabra University
10.30465/lsi.2026.51955.1813
Abstract
Definition has long been a subject of interest for scholars across various disciplines. Given the pivotal role of definition in language and communication, examining and classifying its various types holds significant importance. Despite numerous studies, a comprehensive and unified classification of definition types appears to be lacking. This research aims to provide a relatively comprehensive and systematic classification of definition types that can accommodate the diversity of perspectives in this field. Additionally, this study examines deficient types of definitions and introduces their classification. This qualitative research was conducted using desk research and descriptive methods. Definitions were collected from various online and printed sources. The results of this research indicate that the primary features used in existing classifications of definition types are generally based on two approaches: function and style. However, these classifications have not fully addressed all aspects of these approaches. Accordingly, we introduce the Function-Style Classification as a conceptual framework. This research paves the way for a deeper understanding of the concept of definition and its types, serving as a valuable tool not only for lexicographers but also for specialists in various fields of knowledge.
1. Introduction
Given the central role of definitions in lexicography and related disciplines, numerous scholars have attempted to identify, categorize, and standardize different types of definitions. Nevertheless, the absence of a comprehensive and widely accepted taxonomy remains a major challenge, stemming from theoretical diversity and divergent methodological perspectives. This study aims to present an integrative overview of the concept of definition and to review existing typologies in order to address current ambiguities. The paper first explores the structure and key components of definitions to elucidate their semantic and functional roles. It then examines theoretical viewpoints and classification models proposed across disciplines, highlighting their conceptual overlaps and discrepancies. The methodology section outlines the research design and data collection process forming the basis of analysis. Finally, the study proposes the Function–Style Classification of definitions based on linguistic and structural criteria, offering a unified framework for lexicographic and ontology-based applications.
1.                Literature Review
The notion of definition has constituted a central concern throughout the intellectual history of humankind. Socrates is regarded as the first philosopher to underscore the epistemological significance of precise definition, a pursuit further refined by Plato and Aristotle. Since the Aristotelian tradition, debates on the essence, function, and methodology of defining have evolved within philosophical, linguistic, and scientific frameworks (Robinson 1963).
1.1.            Definition within the Knowledge Domains:
Contemporary scholarship—exemplified by Swedberg (2020) and Downie (1994)—reveals that definitions are context-dependent constructs whose form and purpose vary across disciplines such as sociology, law, medicine, and lexicography. These disciplinary distinctions demonstrate that definitional practices embody distinct cognitive and communicative functions.
2.2. Approaches to Definition Typology:
Atkins and Rundell (2008) adopt a user-oriented lexicographic approach, distinguishing two analytical dimensions of definitions—content (information conveyed) and form (linguistic structure). They identify several definition types, including encoding, decoding, classic, synonym, full-sentence, when-, and short definitions. Riemer (2010) further classifies definitions into real, nominal, extensional, cognitive, ostensive, synonymous, and definition by context.
The paper proposes an integrative, cross-disciplinary framework for analyzing definitions, aiming to enhance conceptual coherence, functional clarity, and terminological standardization across scholarly domains.
2.                Methodology
This study employed a descriptive–analytical design to achieve a clearer typology of definitions across various textual and lexicographic sources. The data collection encompassed print and digital materials from a variety of disciplines. Following data compilation, the information was refined and cross-referenced to align variant terminologies. A close qualitative analysis identified six recurrent parameters—definer, audience, purpose, context, mode of expression, and structure—which served as the basis for preliminary categorization. Definitions were initially tagged according to these parameters, distinguishing, for example, audience-oriented colloquial definitions from linguistically structured precise ones. Two overarching evaluative criteria were then established: the functional criterion, focusing on communicative, contextual, and pragmatic purposes, and the stylistic criterion. Together, these criteria provide an integrative analytical framework for evaluating and classifying definitions within lexicographic and interdisciplinary research contexts.
3.                Conclusion
This study offers an in-depth exploration of the conceptual and linguistic complexity of definition as a discursive act shaped by its communicative context. Each definition represents a linguistic operation governed by intricate relational and functional patterns. By examining and classifying definitions through a set of functional and stylistic features, the research proposes a dual typology—functional and stylistic—to illuminate the shared and distinctive characteristics of definitional forms. Although different parameters may yield alternative groupings, such variability underscores the inherently multidimensional nature of definitions rather than signaling inconsistency. The Function–Style Classification thus reflects the complementary relationship between form and purpose, viewing style and function as two interdependent dimensions of meaning-making. Functional definitions emphasize communicative aims, contextual relevance, and pragmatic roles, whereas stylistic definitions highlight the linguistic and structural strategies employed to convey meaning. Rather than opposing categories, they constitute a continuum of definitional strategies. This integrative framework extends beyond formal classification, offering a dynamic analytical model that facilitates comparative studies of definition types across disciplines and supports deeper investigation into the linguistic, cognitive, and socio-cultural dimensions of defining practices.
Acknowledgments
Many of the definitions presented in this paper were previously submitted to the Terminology Council of the Academy of Persian Language and Literature by the Terminology Technical Committee, whose approved Persian equivalents have been officially adopted. In addition to the authors, the committee includes Marzieh Choupanzadeh, Mahdieh Ghanatabadi, Dr. Farshid Samaei, and Shima Sharifi. The authors gratefully acknowledge their contributions. Responsibility for any errors or inaccuracies in this paper remains solely with the authors.
 
 
 

Keywords

- مقدمه

با توجه به اهمیت تعاریف در فرهنگ‌نگاری و حوزه‌های مرتبط، بسیاری از متخصصان در رشته‌های مختلف تلاش کرده‌اند تا انواع تعریف را شناسایی و طبقه‌بندی کنند. با این حال، تا کنون طبقه‌بندی جامع و مورد اجماعی برای انواع تعریف ارائه نشده است و نظرات گوناگونی در این زمینه وجود دارد. یکی از چالش‌های اصلی در مسیر استانداردسازی تعاریف، تنوع و تفاوت در رویکردهای نظری است که هر یک بر جنبه‌های متفاوتی از تعریف تمرکز دارند. این تفاوت‌ها، به‌ویژه در نظام‌های ذخیره و بازیابی داده‌ها یا هستی‌شناسی‌ها از منظر مفاهیم فراپایه و فروپایه، دشواری‌های قابل‌توجهی ایجاد کرده، و به دنبال آن مانع از دستیابی به یک رویکرد استاندارد و جامع شده‌ است.

هدف اصلی این پژوهش، ارائۀ نگاهی جامع به مفهوم تعریف و بررسی گونه‌شناسی‌های موجود است تا به رفع برخی از ابهامات و مشکلات موجود کمک کند. برای این منظور، تلاش خواهد شد تا با مروری بر ویژگی‌ها و کارکردهای انواع تعریف، گامی در جهت یکپارچه‌سازی تعاریف و نظام‌مند کردن مفاهیم در حوزه‌های تخصصی برداریم.

ساختار مقاله به گونه‌ای تنظیم شده است که ابتدا به تعریف و بررسی اجزای آن با هدف درک بهتر ساختار و محتوای تعریف پرداخته می‌شود. در این بخش، عناصر کلیدی تشکیل‌دهندۀ یک تعریف و نقش آن‌ها در انتقال معنی مورد بررسی قرار می‌گیرد. سپس، با نگاهی به نظرات متخصصان در علوم مختلف، دیدگاه‌های متنوع دربارۀ مفهوم تعریف و گونه‌شناسی‌های پیشنهادی مرور می‌شود تا دیدگاه‌های نظری و چالش‌های مرتبط با آن‌ها بهتر درک شود. پس از معرفی مبانی نظری، در بخش روش‌شناسی، روش تحقیق و جمع‌آوری داده‌ها تشریح خواهد شد تا مبنای تحلیل‌ها و یافته‌های پژوهش مشخص شود. در نهایت، با تحلیل داده‌ها، یک طبقه‌بندی کارکردی-سبکی از تعاریف ارائه خواهد شد که بر اساس کارکرد تعریف و عناصر ساختاری و زبانی تنظیم شده است. این بخش به‌طور خاص بر کارایی و محدودیت‌های هر نوع تعریف تمرکز خواهد داشت و هدف اصلی آن ارائۀ یک مدل جامع برای طبقه‌بندی تعاریف در چارچوب فرهنگ‌نگاری و علوم مرتبط است.

2. مفهوم و اجزای تعریف

برای ایجاد تصویر واضح‌تری از چیستی تعریف می‌توان به مثلث نشانه‌شناسی (Riemer, 2010) اشاره کرد (شکل 1). زوایای این مثلث شامل مصداق، نماد و مفهوم است که به ترتیب به جهان خارج، جهان زبان‌ و جهان ذهنی سخنگویان اشاره دارند. مصداق پدیده‌ای است در جهان خارج که عبارت زبانی به آن اشاره دارد (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷). نماد هر نشانۀ قابل درکی است که برای بیان معنای مورد نظر گوینده انتخاب شده است (Riemer, 2010). مفهوم به تصورات و برداشت‌های ذهنی انسان‌ها از اشیا اشاره می‌کند که ممکن است برای دیگران قابل فهم نباشد یا انسان‌ها بر سر برداشت درست از آن مفهوم توافق نداشته باشند. ازآنجا که تعریف مابه ازاء زبانی مفهوم قلمداد می‌شود، ارائه تعریفی دقیق و روشن می‌تواند مفاهیم انتزاعی را ملموس کند و به افراد در ایجاد ارتباطات موثرتر کمک کند (اکبری، ۱۴۰۲).

شکل 1. مثلث نشانه‌شناسی

 

مفهوم

 

نماد

مصداق

در بررسی مفهوم و ساختار تعریف در فرهنگ‌نگاری، اجزای اصلی و فرعی تعریف از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. تعریف، از اجزای مختلفی تشکیل می‌شود که هر یک نقشی در تبیین مفهوم و مشخص‌کردن ویژگی‌های آن دارند. در ادامه اجزای تعریف را معرفی می‌کنیم.

●                تعریف‌شده[1] و تعریف‌گر[2]

در ساختار کلی یک تعریف، دو جزء اصلی که نقش کلیدی در انتقال معنی دارند، تعریف‌شده و تعریف‌گر هستند. این دو جزء به‌عنوان عناصر پایه‌ در هر تعریف به‌کار می‌روند و ارتباطی منطقی میان آن‌ها برقرار می‌شود:

تعریف‌شده: «اصطلاحی که با تعریف توضیح داده می‌شود» (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ب۱۳۹۷). این بخش از تعریف، موضوع اصلی تعریف است که معنای آن در ساختار تعریف روشن می‌شود. در واقع، تعریف شده یا معرَّف همان واژه‌ای است که قرار است به‌طور دقیق‌تر شرح داده شود. برای مثال، در تعریف «سیب: میوه‌ای تقریباً گرد، شیرین یا ملس، و آبدار»، واژۀ «سیب» معرّف است.

تعریف‌گر: «تعریف‌گر بخشی از تعریف که یک اصطلاح را توضیح می‌دهد» (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ب۱۳۹۷). تعریف‌گر یا معرِّف معمولاً شامل جنس و فصل، مفاهیم فراپایه یا فروپایه، مشخصه‌های ضروری، مصادیق مفهوم و در کل هرگونه توضیح و ویژگی‌ مرتبط که به معنای دقیق‌تر معرّف کمک می‌کنند است. در مثال «سیب: میوه‌ای تقریباً گرد، شیرین یا ملس، و آبدار»، قسمت «میوه‌ای تقریباً گرد، شیرین یا ملس، و آبدار» تعریف‌گر است.

حالت خاصی از سبک تعریف‌دهی تعریف جنس و فصل است که از دو بخش اصلی تشکیل شده است: جنس[3] و فصل[4]. این دو عنصر که به‌ویژه در حوزه‌های فلسفه و منطق دارای پیشینه هستند، در تعریف تحلیلی یا کلاسیک هم که نوعی تعریف جنس و فصل است، بسیار استفاده می‌شوند. علاوه بر این، اجزای دیگری نیز در برخی تعاریف وجود دارند که برای ارائۀ توضیحات تکمیلی یا فراهم‌کردن اطلاعات گزینشی به‌کار می‌روند مانند پرانتز‌ یا کمانه (بنگرید به Atkins & Rundell., 2008: 436).

●                جنس و فصل در ساختار تعریف

در یک تعریف مرسوم، جنس، بخشی از تعریف است که بیان می‌کند واژۀ مورد نظر به کدام دسته یا نوع کلی تعلق دارد. جنس، به‌عنوان یک واژۀ شامل، جایگاه واژه را در یک طبقه‌بندی کلی مشخص می‌کند (Hartmann & James, 1998). در تعریف تحلیلی از جنس قریب استفاده می‌شود و با دیدی معنی‌شناسانه، جنس قریب را می‌توان نزدیک‌ترین واژۀ شاملی در نظر گرفت که واژۀ مورد وصف زیرشمول آن قرار می‌گیرد (همان). در مثال «سیب: میوه‌ای تقریباً گرد، شیرین یا ملس، و آبدار»، واژۀ «میوه‌» به‌عنوان جنس قریب، این مفهوم را به یک دستۀ کلی از اشیاء مربوط می‌کند.

فصل، به‌دنبال جنس می‌آید و ویژگی‌های متمایزکنندۀ آن را بیان می‌کند. به عبارتی، فصل، مشخصه‌های معنایی خاصی را به تعریف اضافه می‌کند که آن را از سایر واژه‌های دارای جنس مشابه متمایز می‌سازد. برای مثال، در تعریف «سیب»، عبارت «گرد، شیرین یا ملس، و آبدار» به‌عنوان فصل، ویژگی‌های خاص سیب را نشان می‌دهد و از دیگر میوه‌ها متمایز می‌کند (Atkins & Rundell., 2008: 436).

گاهی اجزای تعاریف شکل فرمول وار یا کلیشه‌ای دارند و به طور مکرر برای تعریف کردن مقولات واژگانی یکسان به کار می‌روند. مثلاً کلمۀ ویژگی در تعریف بسیاری از صفات به کار می‌رود: رسانا، ویژگی ماده‌ای که … الکتریسیته را به آسانی از خود عبور می‌دهد (فرهنگ سخن: ۵۹۸) یا ساده‌پوش، ویژگی آن که لباس بدون زینت و پیرایه می‌پوشد (همان: ۶۵۹). در تعریف اسامی نیز گاه از ساخت‌های یکسان استفاده می‌شود. عبارتِ شاخه‌ای از در تعریف رشته‌های علمی: گیاه‌شناسی، شاخه‌ای از علم زیست‌شناسی که… (همان: ۱۰۴۱).

در ادامه، به بررسی دیدگاه‌های متنوع پژوهشگران در حوزه‌های مختلف مانند فلسفه، معناشناسی، و زبان‌شناسی پرداخته می‌شود تا با تکیه بر رویکردهای نظری و کارکردی، نقش و اهمیت تعریف در کنار پیچیدگی‌های آن بهتر درک شود.

3. پیشینه پژوهش

تعریف، همواره به‌عنوان یکی از موضوعات اساسی در تاریخ اندیشه بشری مورد توجه فیلسوفان و اندیشمندان بوده است. به باوری سقراط نخستین کسی است که در تاریخ فلسفۀ غرب به اهمیت تعریف پی برد و دستیابی به تعریف صحیح را هدف اصلی فلسفۀ خود قرار دارد (علمی سولا و بیک محمدلو، ۱۳۹۸). پس از او، فیلسوفانی چون افلاطون و ارسطو، با طرح و بسط موضوعات مرتبط با تعریف، مبانی مهمی را در این زمینه بنا نهادند. از زمان ارسطو تا به امروز، بحث پیرامون تعریف و چیستی آن با رویکردهای متنوع فلسفی، زبانی و علمی بسط یافته است. رابینسون (3-2: 1963) مجموعه‌ای از آراء مختلف را دربارۀ چیستی تعریف برمی‌شمرد که نشان‌دهندۀ طیف وسیعی از دیدگاه‌ها، از فلاسفه و خطیبان گرفته تا فرهنگ‌نگاران، نسبت به مفهوم تعریف است. برای مثال، از نظر راسل تعریف اعلام این است که یک نماد جدید با ترکیبی از چندین نماد دیگر که معنی‌شان را می‌دانیم معنی مشابهی دارد، ویتگنشتاین تعاریف را قواعدی برای برگرداندن یک زبان به زبانی دیگر در نظر می‌گیرد، سیسرو تعریف را توصیف کردن موجز و محدود ویژگی‌های چیزی می‌داند که قصد تعریفش را داریم، و فرهنگ انگلیسی آکسفورد توضیح ماهیت ذاتی یک شیء، و همچنین شرح معنای واژه‌ها و عبارات و اعلام دلالت یک واژه را تعریف درنظر می‌گیرد (به نقل از Robinson, 1963).

سیجر[5] (2000) در اثر ارزشمند خود، مقالاتی در باب تعریف، ماهیت و کارکردهای تعریف را در بازۀ زمانی بیش از دو هزار سال از دیدگاه فیلسوفان صاحب‌نامی چون افلاطون، ارسطو، پاسکال، اسپینوزا، لاک، لایبنیتس، کانت و میل مرور می‌کند. او معتقد است که هیچ توافق جامعی در مورد ماهیت تعریف، دانشی که تعریف عرضه می‌کند و همچنین معیارهای کیفی تعریف در میان اندیشمندان وجود ندارد. از این رو، امروزه از منظرهای متفاوت و در حوزه‌های موضوعی گوناگون به آن پرداخته می‌شود و ما با انواع پرشماری تعریف سروکار داریم.

در ادامه، این بخش به دو محور اصلی می‌پردازد: نخست، بررسی آرای اندیشمندانی که به تحلیل نقش و جایگاه تعریف در حوزه‌های علوم و دانش پرداخته‌اند، و سپس، مروری بر رویکردهای موجود به گونه‌شناسی تعریف ارائه شده است. در این بخش به‌دنبال آنیم تا چشم‌انداز جامعی از نظرات موجود و تلاش‌های انجام‌شده برای سامان‌دهی به انواع تعاریف ارائه دهیم.

1-3. جایگاه تعریف در حوزه‌های دانش و علوم

سوئدبرگ[6] (2020) یکی از پژوهشگرانی است که به تحلیل نقش و جایگاه تعریف در حوزۀ جامعه‌شناسی پرداخته است. او به تفاوت بنیادین تعریف در علوم مختلف اشاره می‌کند و معتقد است که یک تعریف واحد و کامل برای هر پدیده وجود ندارد. در واقع، تعاریف در جامعه‌شناسی با توجه به جنبه‌های مختلف و الگوهای رفتاری به‌کار گرفته می‌شوند و همین موضوع باعث می‌شود که تعریف یک پدیده از منظر علوم مختلف مانند حقوق و جامعه‌شناسی، تفاوت‌های ماهوی و کارکردی قابل‌توجهی داشته باشد. این نکته از دیدگاه سوئدبرگ نشان می‌دهد که کارکردهای تعاریف بسته به بافت و حوزۀ موضوعی می‌تواند متفاوت باشد. برای مثال، تعریف مفهوم جرم و کارکرد این تعریف در حوزه‌های علم حقوق و جامعه‌شناسی تفاوت ماهوی مهمی با هم دارند.

علاوه بر این تمایز مهم که سوئدبرگ به آن پرداخته است، ضروری است اشاره شود که ممکن است تعاریف در حوزه‌های موضوعی یکسان اما در قلمروهای جغرافیایی و سیاسی گوناگون با یکدیگر تفاوت‌های بنیادین داشته باشند. این امر خصوصا در حوزه‌های علوم انسانی مشهود است (بنگرید به جعفری ۱۴۰۰، رشیدی و خادمی ۱۳۹۵، رحمانی ۱۳۹۵). سوئدبرگ با تمرکز بر مفاهیم حوزۀ جامعه‌شناسی، به ویژگی‌های تعریف‌ مطلوب در این رشته هم می‌پردازد و با اشاره به انواعی از تعریف، از جمله تعریف‌های واژگانی[7] و اشاره‌ای[8] اینگونه نتیجه می‌گیرد که تعریف وضعی[9]، با توجه به اینکه بر اساس هدف، شرایط و موقعیت خاصی تبیین می‌شود، مفیدترین نوع تعریف برای این حوزه از علم به شمار می‌رود، چرا که علاوه بر دقت و شفافیت به بیان جزئیات نیز می‌پردازد.

داونی[10] (1994)، استاد فلسفۀ اخلاق که به حوزۀ علوم پزشکی توجه دارد، پس از شرح انواعی از تعریف، به چالش‌های تعریف‌‌نگاری در حوزۀ علوم پزشکی اشاره می‌کند و توصیه‌هایی برای آن ارایه می‌کند. برای نمونه او از تعریف وضعی در علوم پزشکی دفاع می‌کند و معتقد است برای پرهیز از ابهام و برخورداری از کلامی روشن این نوع تعریف کارآمدتر از انواع دیگر خواهد بود. در عین حال، از دید او، اگر تعریف وضعی ماهیتی ترغیبی[11] پیدا کند تعریفی مطلوب و کاربردی نخواهد بود. او اشاره می‌کند که برای درمان بیماری ارائۀ تعریف در مورد بیماری نه تنها همیشه ضروری نیست، بلکه می‌تواند نامطلوب باشد چون مانع اندیشه‌پردازی و تفکر آزاد می‌شود. به عقیدۀ او تجربه همواره قربانی قطعیت‌های زبان می‌شود.

هارتمن و جیمز[12] (1998: 35-36) در حوزۀ فرهنگ‌نویسی به‌دقت به نقش و ویژگی‌های تعاریف پرداخته و آن‌ها را بخشی از خردساختار یک اثر مرجع دانسته است:

«جزء سازنده‌ای از خردساختار یک اثر مرجع که توضیحی دربارۀ معنی یک واژه، عبارت یا اصطلاح به دست می‌دهد. تعریف نقشی اساسی را برعهده دارد یعنی جایی است که مولفان فرهنگ اطلاعات معنایی را در آن می‌دهند و کاربران آن اطلاعات را آنجا می‌یابند».

این تعریف از چند منظر قابل تامل است. از یک طرف تعریف را در دل یک اثر مرجع قرار می‌دهد، اثری مانند یک کتاب چاپی یا نرم‌افزاری که امکان ذخیره‌سازی و بازیابی اطلاعات را برای کاربران فراهم می‌آورد. از این جهت این تعریف، عمدتاً به ملاحظات فرهنگ‌نگاشتی و آثار مرجع نظر دارد و از تعاریف حوزۀ فلسفه و منطق فاصله می‌گیرد. از طرفی دیگر، آن را بخشی از ساختمان درونی اثر مرجع که حاوی اطلاعات دقیقی دربارۀ سرمدخل است عنوان می‌کند. این اطلاعات علاوه بر توضیح تعریف، ممکن است شامل توضیحاتی دربارۀ ویژگی‌های تلفظی، نگارشی، دستوری، کاربردی و ریشه‌شناختی واژۀ مورد توصیف باشد (برای آگاهی بیشتر، بنگرید به Hartmann & James, 1998).

در حوزۀ اصطلاح‌شناسی نیز تعریف جایگاه ویژه‌ای دارد و در تعدادی از اسناد ایزو مورد اشاره قرار گرفته است، خصوصاً در اسناد کارگروه تی‌سی37[13] که با هدف بهبود ارتباطات در تمامی زمینه‌های فنی و تخصصی شکل گرفته است. بر اساس این اسناد، نقش اصلی تعریف این است که با بیان مشخصه‌های اساسی هر مفهوم، بتوان آن را از سایر مفاهیم متمایز کرد. در این اسناد همچنین تاکید می‌شود که تعریف از یک زبان طبیعی به زبان طبیعی دیگر می‌تواند متفاوت باشد (ISO:2019, ISO:2022) و به این دلیل تعاریف جهانی نیستند.

اگرچه تعریف و فرایند تعریف‌نگاری در تمام شاخه‌های علمی و در انواع منابع کتبی و گفتمان‌های تخصصی رایج است و تقریباً در همۀ رشته‌ها فرهنگ‌های تخصصی منتشر می‌شود، به نظر می‌رسد که همۀ متخصصان به‌طور کامل به بررسی چالش‌های مرتبط با تعریف از منظر رشتۀ تخصصی خود نپرداخته‌اند. یکی از دلایل این کمبود می‌تواند وجود گستردۀ راهنماهای فرهنگ‌نگاری در میان ناشران بزرگ و کوچک باشد، که متخصصان را از صرف وقت و تلاش برای دستیابی به روش‌های بهینۀ تعریف‌نویسی بی‌نیاز می‌سازد. با این حال، شاید بتوان متخصصان فلسفه و شاخه‌های منشعب از آن (برای مثال، بنگرید به Coumans, 2021) را از پرکارترین‌ها در این زمینه دانست؛ موضوعی که با توجه به ماهیت این رشته قابل درک است. این متخصصان به‌طور مستمر به بازنگری و بازنویسی انواع تعریف‌ها می‌پردازند و طبقه‌بندی‌های جدیدتری را ارائه می‌کنند (بنگرید به ملایری، ۱۳۸۸).

 

2-3. رویکردهای موجود به گونه‌شناسی تعریف

اتکینز و راندل[14] (2008:407) از دیدگاهی فرهنگ‌نگاشتی و کاربرمحور به تعاریف پرداخته‌اند و دو شاخصۀ کلیدی را برای تحلیل تعاریف ارائه کرده‌اند:

1)               محتوای تعریف: اطلاعاتی که تعریف به کاربران ارائه می‌دهد.

2)               صورت تعریف: واژه‌ها و ساختارهایی که برای انتقال اطلاعات در تعریف استفاده می‌شوند و چگونگی به کار بردن آنها.

آن‌ها سپس به دو پرسش بنیادین اشاره می‌کنند:

1)               پرسش کارکردی: هدف از تعریف‌نگاری چیست؟ با طرح این پرسش به نیازهای ارتباطی کاربران در زمینۀ رمزگذاری و رمزگردانی اطلاعات می‌پردازد.

2)               پرسش سودمندی: مخاطب تعریف چه کسی است؟ با طرح این پرسش نوع و محتوای تعریف را وابسته به ویژگی‌های مخاطب بررسی می‌کند.

تعاریفی که اتکینز و راندل (2008) به شکل مستقیم یا غیرمستقیم بررسی می‌کنند و برمی‌شمرند از این قرارند:

1)               تعاریف رمزگذار[15] : برای یافتن معنی یک واژه؛

2)               تعاریف رمزگردان[16] : برای یافتن واژه‌ای که معنی مورد نظر در ذهن را برساند؛

3)               تعاریف کلاسیک[17] یا جنس و فصلی[18] : که تعریف‌دهی با اشاره به شرایط لازم و کافی معنی یک واژه است.

4)               تعاریف ترادفی[19]: که تعریف‌دهی با ارائۀ هم معناهای دقیقی برای یک واژه است.

5)               تعاریف جمله‌ای[20]: در این نوع تعریف، یک جملۀ کامل ارائه می‌شود که در آن واژۀ مورد تعریف و برخی کاربردهای آن هم ذکر می‌شود.

6)               تعاریف زمانی[21] : این نوع تعریف، به شکل بند فاقد فعل است که با عباراتی مانند زمانی که و هنگامی که آغاز می‌شود و به این شکل توضیحی درباره معنی واژۀ مدخل می‌دهد.

7)               کوته‌تعاریف[22]: گونه‌ای تعریف موجز و فشرده که در ابتدای تعریف اصلی یک واژه می‌آید و به کاربر فرهنگ را به سرعت به معنی اصلی واژۀ مدخل می‌رساند.

از منظر معنی‌شناسی، تعریف به‌عنوان تلاشی برای ارائۀ معنای دقیق عبارات زبانی تلقی می‌شود

از این دیدگاه، ریمر[23] (69-62 :2010) به معرفی شیوه‌های گوناگون تعریف معنی پرداخته، انواع اصلی تعریف را در نموداری مشخص کرده (نمودار 1) و به این انواع اشاره کرده است:

1)               تعریف واقعی[24]: یکی از دو شق تعاریف ارسطویی که جوهر و ماهیت ذاتی چیزی را به نمایش می‌گذارد.

2)               تعریف اسمی[25] : شق دیگر تعریف ارسطویی که معنی یک نام را توصیف می‌کند.

3)               تعریف مصداقی[26] : گونه‌ای تعریف اسمی است که گسترۀ مصادیق و دلالت یک واژه را تثبیت می‌کند، مثلاً در تعریف انسان گفته شود موجود دوپای بدون پر.

4)               تعریف شناختی[27] : گونۀ دیگری از تعریف اسمی است که درک و آگاهی‌ای را برای کاربرد صحیح یک واژه دربردارد، مثلاً می‌دانیم که انسان علاوه بر اینکه موجودی بیش از دوپای بدون پر است، صاحب رفتارها و شکل و شمایل خاصی است.

5)               تعریف اشاره‌ای[28]: آشکارترین طریق تعریف برای بسیاری واژه‌ها اشاره کردن به اشیایی است که بر آن دلالت دارند. این نوع تعریف از زبان بهره نمی‌گیرد و به این دلیل با مشکلاتی روبروست که به کارگیری زبان را ضروری می‌کند.

6)               تعریف ترادفی[29] : که با ارائۀ هم معناهای یک واژه صورت می‌گیرد. واژۀ معرِف، همان مترادفی است که همچون فرازبان به کار می‌رود تا برای واژۀ معرَف (واژۀ مورد تعریف) تعریفی فراهم کند.

7)               تعریف بافتی[30] : تعریف براساس موقعیتی که مصداق یک واژه عموماً در آن به کار می‌رود، مانند تعریف کردن لیوان به این شکل: شئ‌ای که از آن آب می‌نوشیم.

8)               تعریف مثالین[31] : که با ذکر نمونه و الگویی بارز برای مفهوم یک واژه صورت می‌پذیرد، مانند ذکر گنجشک به عنوان نمونۀ بارزی از این مقوله.

تعاریفی که ذیل دستۀ شناختی قرار می‌گیرند، با قرار دادن معنی یک واژه در شبکه‌ای از روابط عمل می‌کنند. در واقع تعاریفی از این دست، از سازوکار رابطه‌ای[32] برای تعریف مفهوم استفاده می‌کنند (برای آگاهی بیشتر، بنگرید به (Riemer, 2010: 66-67)).

نمودار 1- انواع اصلی تعریف- برگرفته از (Riemer, 2010: 64)

 

 4. روش

این پژوهش مطالعه‌ای است توصیفی-تحلیلی. در انجام آن و دستیابی به گونه‌شناسی روشن تری از مفهوم تعریف در متون و فرهنگ‌های مختلف، نگارندگان به روش زیر عمل کرده‌اند:

الف) گردآوری داده: داده‌ها، شامل انواع تعریف، با مراجعه به منابع چاپی و برخط از حوزه‌های مختلف دانش و علوم استخراج شده‌اند (بنگرید به کتابنامه، بخش ب- منابع تعریف‌ها).

ب) آماده‌سازی و تدقیق اطلاعات: اطلاعات مرتبط با تعاریف تکمیل شد، که اطلاعاتی مانند تعریفِ هر یک از انواع تعریف، مثال و مترادف‌های آنها را دربرمی‌گیرد. نگارندگان به کمک این اطلاعات تعریف‌هایی را که در منابع مختلف با اسامی متفاوتی نامگذاری شده‌اند بر هم منطبق و اطلاعات را پیراسته تر و در مواردی بازتعریف کرده‌اند.

پ) استخراج شاخصه: تعاریف برای شناسایی الگوهایی که ماهیت اصلی آن نوع تعریف را تشکیل می‌دهند مورد مشاهده دقیق و واکاوی قرار گرفتند.

ت) تعیین و تدقیق شاخصه‌ها: الگوهای شناسایی شده را شاخصه نامیدیم و به چند شاخصۀ اصلی برای طبقه‌بندی اولیۀ تعاریف دست یافتیم. این شاخصه‌ها را می‌توان اینگونه برشمرد:

-                  مرجع تعریف: به فرد یا گروهی اطلاق می‌شود که مسئولیت تدوین و تنظیم تعاریف واژگان و اصطلاحات را بر عهده دارد.

-                  مخاطب: فرد یا گروهی از کاربران که از فرهنگ‌نامه‌ها و واژه‌نامه‌ها به منظور دستیابی به اطلاعات معنایی، زبانی، یا کاربردی استفاده می‌کنند.

-                  هدف یا انگیزۀ تعریف: دلیل یا مقصود اصلی است که مرجع تعریف یا فرهنگ‌نگار برای ارائۀ یک تعریف مشخص از واژه‌ها یا اصطلاحات دنبال می‌کند.

-                  بافت: به محیط یا زمینه‌ای اشاره دارد که یک واژه، عبارت یا اصطلاح در آن به کار می‌رود.

-                  ابزار بیان: به وسایل و روش‌هایی اشاره دارد که برای توضیح و انتقال معانی واژگان و اصطلاحات به‌کار گرفته می‌شوند.

-                  ساختار: به روشی اشاره دارد که در آن معنا و ویژگی‌های واژه‌ها، عبارات یا اصطلاحات با استفاده از قالب‌ها و الگوهای خاص بیان می‌شوند. این شاخصه شامل ویژگی‌های زبانی و اجزای تعریف و جایگذاری است.

ث) طبقه‌بندی اولیه براساس شاخصه‌ها: تعاریف ابتدا برمبنای شاخصه‌های اولیه نشان زده شدند. برای نمونه تعریف عامیانه تعریفی است دارای شاخصه‌های مخاطب محور، که در بافتی عمومی ممکن است وقوع یابد. یا تعریف تدقیقی ناظر بر ساختار زبانی و سبک است.

ج) تعیین معیارهای کلان: تعاریف، پس از مشخص شدن شاخصه‌هایشان، به دو گروه بزرگ تر تعلق می‌یافتند: گروهی که شاخصه‌هایی کارکردی را در برداشتند و گروهی که شاخصه‌های سبکی را نشان می‌دادند. در این مرحله هر یک از تعاریف با یکی از معیارهای کارکرد و سبک نشان زده شدند. این دو معیار را به گونۀ زیر تعریف میکنیم:

1) معیار کارکردی: سنجش، ارزیابی و طبقه‌بندی تعاریف براساس جنبه‌های کارکردی تعریف که ماهیت اصلی تعریف و محتوا را شکل می‌دهند. از این منظر چهار شاخصۀ مرجع تعریف، مخاطب، هدف و بافت ارکان اصلی و برجستۀ این معیار هستند.

2) معیار سبکی: سنجش، ارزیابی و طبقه‌بندی انواع تعریف بر اساس روابط منطقی و ساختاری که صورت و شکل نهایی تعریف را تعیین می‌کند. از این منظر سبک تعریف می‌تواند به عنوان یک فرمول برای چیدمان اجزای تعریف و شکل نهایی آن در قالب یک ساختار دستوری در نظر گرفته شود.

5. طبقه‌بندی کارکردی-سبکی

با توجه به موضوعات پیش‌گفته، نگارندگان این مقاله برای طبقه‌بندی انواع تعریف رویکردی کارکردی-سبکی را مطرح می‌کنند. ما مشخصاً به دنبال معرفی و طبقه‌بندی تعاریف بر اساس کارکردها و سبک‌های متنوع تعاریف بوده‌ایم. نگارندگان امیدوارند که این تحقیق راهگشایی‌ها و پیامدهایی را به دنبال داشته باشد از جمله اینکه الف) به عنوان منبعی از الگوها برای نگارش انواع تعریف فرهنگ‌های عمومی و تخصصی به کار آید؛ ب) به عنوان راهنمایی در تشخیص نوع تعریف ارایه شده در متون و فرهنگ‌ها مناسب باشد؛ پ) برای تشخیص اینکه یک جمله یا عبارت استخراج‌شده از متن آیا تعریف است یا خیر، و اگر تعریف است چه نوع تعریفی است و با چه تغییراتی می‌تواند یک تعریف واژگانی یا اصطلاح‌شناختی مطلوب برای درج در یک واژه‌نامه باشد. مورد اخیر در استخراج ماشینیِ تعاریف واژه‌ها، اصطلاحات و نو‌واژه‌ها کاربرد دارد؛ و ت) به عنوان منبعی در تدوین شیوه‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های تعریف‌نگاری و فرهنگ‌نگاری به کار رود.

طبقه‌بندی تعاریف می‌تواند به شیوه‌های دیگری نیز سازمان‌دهی شود. هدف ما ارایۀ یک چشم‌انداز کلی از انواع موجود تعریف و نمایش جایگاه هریک در رابطه با تعریفی دیگر و در نظام کلی تعریف‌نگاری است. بنابراین در مجموع، تعاریف را در دو گروه کلی، مجزا و درعین حال مرتبط قرار دادیم : ۱) انواع تعریف از دید کارکردی؛ ۲) انواع تعریف از دید سبکی. آنچه که در ادامه، توصیف و در قالب دو جدول (پیوست‌ 1) و یک نمودار (پیوست 2) نمایش داده شده است نمایندۀ نگاه یا رویکرد کارکردی- سبکی ماست.

در اینجا باید به چند نکته توجه کرد. نخست اینکه، این طبقه‌بندی مطلق نیست. از این جهت که برخی از انواع تعریف که ذیل معیار کارکردی دسته‌بندی شده‌اند در برخی متون تحت شیوه یا سبک تعریف‌دهی معرفی شده‌اند مانند تعریف صریح، یا بالعکس. بیان دیگر، برخی از تعریف‌ها را می‌توان از زوایای مختلف بررسی و در گروه‌های متفاوت طبقه‌بندی کرد. نکتۀ دوم اینکه، هر کدام از این تعاریف می‌توانند، بر اساس نیاز و کارایی، از سبک یا سبک‌های گوناگون تعریف‌نگاری بهره ببرند. به عنوان مثال یک تعریف اصطلاح‌شناختی می‌تواند از سبک تعریف معنایی برای بیان مفهوم استفاده کند، همچنان که می‌تواند از سبک مصداقی یا فراگیر یا تحلیلی بهره جوید.

5ـ1. رویکرد کارکردی به تعریف

تعاریف از حیث کاربرد و نقششان در موقعیت‌های مختلف با شاخصه‌هایی قابل طبقه‌بندی هستند. از جمله این شاخصه‌ها می‌توان به مرجع تعریف، مخاطب، هدف یا انگیزۀ تعریف و بافت، اعم از بافت زبانی و موقعیت اشاره کرد. پژوهش‌هایی که تا کنون انجام شده است، و نیزنظریۀ کارکردی فرهنگ‌نویسی[33] بر وجود و اهمیت این شاخصه‌های کارکردی صحه می‌گذارند.

●                شاخصه‌های تعریف‌های کارکردمحور:

با توجه به تعاریفی که گردآوری کرده‌ایم، می‌توان شاخصه‌های زیر را برای تعریف‌های کارکردمحور (پیوست1- جدول ۱) برشمرد:

1)               مرجع تعریف: به فرد یا گروهی اطلاق می‌شود که مسئولیت تدوین و تنظیم تعاریف واژگان و اصطلاحات را بر عهده دارد. این فرد یا گروه، با توجه به تخصص، دانش زبانی و شناخت دقیق از موضوعات مورد نظر، تصمیم می‌گیرد که چگونه معانی و ویژگی‌های واژه‌ها را به‌صورتی دقیق، روشن و مرتبط با نیازهای مخاطب ارائه کند. همچنین، مرجع تعریف، علاوه بر فرهنگ نگاران و تعریف نگاران حرفه‌ای، ممکن است هر فرد دیگری نیز باشد. برای نمونه، معلم یا استادی که در کلاس درس برای مقاصد آموزشی تعریفی ارائه می‌کند.

2)               مخاطب: در اینجا منظور فرد یا گروهی از کاربران شناخته می‌شود که از فرهنگ‌نامه‌ها و واژه‌نامه‌ها به منظور دستیابی به اطلاعات معنایی، زبانی، یا کاربردی استفاده می‌کنند. مخاطب در این معنا دارای نیازها، سطح دانش، و اهداف متفاوتی است که فرهنگ‌نگاران باید آن‌ها را در نظر بگیرند تا بتوانند تعاریف، اطلاعات و ساختارهای مناسب و مرتبطی را برای استفادۀ مؤثر فراهم کنند. مخاطب در فرهنگ‌نویسی نه تنها یک استفاده‌کنندۀ صرف از محتوای فرهنگ‌نامه‌ها است، بلکه عامل اصلی و راهنمای تدوین و تنظیم محتوای فرهنگ‌نامه‌ها نیز محسوب می‌شود. در اینجا با سه نوع کلی مخاطب مواجه هستیم: مخاطب عام، مخاطب نیمه‌متخصص و مخاطب متخصص. همچنین، مخاطب، علاوه بر فرد مراجعه کننده به فرهنگ‌نامه‌ها، می‌تواند هر فرد دیگری نیز باشد. برای نمونه، دانش آموزان و دانشجویان کلاس درس.

به عنوان مثال، در فرهنگ‌های تخصصی، تعاریف باید به گونه‌ای طراحی شوند که جزئیات فنی و مفاهیم پیچیده را عرضه کنند. از این منظر به تعریف اصطلاح‌شناختی نزدیک‌تر می‌شویم. این جزییات و مفاهیم اگر برای مخاطب نیمه-متخصص طراحی و تدوین شوند همچنان تفاوتهای ظریفی از حیث محتوا و سبک در مقایسه با یک تعریف تخصصی برای مخاطب متخصص به نمایش می‌گذارند. در اینجا دو موقعیت کارکردی-ارتباطی وجود دارد: ۱. تعریف تخصصی از زبان متخصص برای مخاطب نیمه-متخصص، و ۲. تعریف تخصصی از زبان متخصص برای مخاطب متخصص. در حالی که برای مخاطبان غیرمتخصص یا عام، استفاده از زبانی ساده‌تر و ارائه تعاریف با بیانی روشن در کنار مثال‌های کاربردی ضروری است. در این موقعیت انواع تعریف مقدماتی، واژگانی و دانشنامه‌ای می‌توانند برای نیاز کاربران مناسب‌ترین انتخاب باشند.

3)               هدف یا انگیزۀ تعریف: به معنای دلیل یا مقصود اصلی است که مرجع تعریف یا فرهنگ‌نگار برای ارائۀ یک تعریف مشخص از واژه‌ها یا اصطلاحات دنبال می‌کند. هدف یا انگیزۀ تعریف می‌تواند شامل مواردی مانند توصیف، آموزش، توصیف دقیق، تفکیک مفاهیم مشابه، تجویز کاربرد، رفع ابهام و حتی متقاعد کردن مخاطب باشد.

4)               بافت: به محیط یا زمینه‌ای اشاره دارد که یک واژه، عبارت یا اصطلاح در آن به کار می‌رود. این مفهوم شامل شرایط زبانی، اجتماعی، فرهنگی و حتی موقعیت‌های کاربردی است که معنای دقیق و مورد نظر یک واژه را تعیین می‌کند. در اینجا با دو نوع کلی بافت مواجه هستیم. بافت زبانی و بافت کارکردی یا موقعیت.

-                  بافت زبانی: شامل نحوۀ استفاده از یک واژه یا عبارت در جمله و ارتباط آن با دیگر واژه‌ها است.

-                  بافت کارکردی یا موقعیت: به شرایط خاصی اشاره دارد که در آن، یک واژه یا عبارت به‌کار برده می‌شود. این شرایط می‌تواند رسمی یا غیررسمی، علمی یا محاوره‌ای، و یا حتی تخصصی و عمومی باشد.

5ـ2. رویکرد سبکی به تعریف

سبک تعریف معیاری است که ساختار، اجزا، جمله‌بندی و ترکیب عناصر کلامی و غیرکلامی تعریف را مشخص می‌کند. در این رویکرد، مرجع تعریف بر چگونگی بیان مفهوم برای مخاطب متمرکز می‌شود تا به اهدافی که در کارکرد تعریف برای خود تعیین کرده است با بهترین بیان دست یابد. در حقیقت، سبک تعریف یک انتخاب آگاهانه است که با هدف بیان هرچه بهتر مفهوم به‌کار گرفته می‌شود. در فرهنگ‌نگاری، سبک تعریف به عنوان رویکردی زبانی و ساختاری‌ تعریف می‌شود که فرهنگ‌نگاران با توجه به گسترۀ فرهنگ و مخاطبان آن، برای ارائه تعاریف در واژه‌نامه‌ها و فرهنگ‌ها به کار می‌گیرند (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷).

تصمیم‌گیری در مورد سبک تعریف بر اساس ابزاری که برای عرضۀ تعریف انتخاب شده است ممکن است دارای چارچوبی مشخص باشد، یا اینکه چارچوبی از پیش‌تعیین‌شده نداشته باشد. به عنوان مثال، در گفت‌وگوهای روزمره یا حتی تخصصی ارائه‌کنندۀ تعریف- با توجه به کارکرد، بافت، هدف، شرایط و نیازهای مخاطب و نیز ابزارهایی که در اختیار دارد - در مورد سبک تعریف و ترکیب و ترتیب به کارگیری اجزای تعریف تصمیم‌گیری می‌کند. اما در برخی موارد تعریف‌نگار می‌بایست به رعایت اصولی از پیش‌تعیین‌شده مقیّد بماند، مانند وقتی که او در حال نگارش مطلبی علمی و تخصصی است و بیان دقیق مفهوم مهم است، یا تعریف‌نگاری که برای یک واژه‌نامه یا فرهنگ تعریف می‌نویسد. در دنیای امروز، پیش از تدوین هر واژه‌نامه‌ یا فرهنگ‌ عمومی و تخصصی در مورد سبک تعریف تصمیم‌گیری می‌شود تا هم محتوای کلی اثر دارای انسجام باشد، هم تعریف‌نگار(ان) از انواع و میزان به‌کارگیری ابزارهای در دسترس خود آگاه باشند. در نگاهی کلّی‌تر، این امر نقشۀ راه را تا حد زیادی برای همکاران یک طرح فرهنگ‌نگاری مشخص می‌کند ، مثلا فرهنگ‌نگار با توجه به سبک‌های مشخصی که برای فرهنگ مشخص شده است در مورد نحوۀ به کارگیری انواع تعریف‌ها کارکردمحور (بنگرید به پیوست 1- جدول ۱) و تعریف‌های سبک‌محور (بنگرید به پیوست 1- جدول ۲) برای هر مدخل آگاه می‌شود. تعیین سبک کلّی فرهنگ همچنین جزئیات زیادی را مشخص می‌کند، مثلا فرهنگ‌نگار را در مورد امکان اشاره به مشخصه‌های غیرضروری در کنار مشخصه‌های ضروری راهنمایی می‌کند.

● شاخصه‌های تعریف‌های سبک‌محور

بر اساس تعاریفی که گردآوری کرده‌ایم، می‌توان شاخصه‌های زیر را برای تعریف‌های سبک‌محور برشمرد:

1.            ابزار بیان (عناصر کلامی و غیرکلامی): یکی از شاخص‌های مهم سبک تعریف ابزاری است که گوینده یا نویسندۀ تعریف در اختیار دارد تا مفهوم پدیده‌ای را که در ذهن خود دارد برای مخاطب توضیح دهد، یا در قالب تعریف برای یک مدخل به کار برد. هر چند در بیشتر موارد برای ارائۀ تعریف از ابزارهای کلامی استفاده می‌شود، اما تعریف الزاماً از واژه‌ها و جملات تشکیل نمی‌شود بلکه برای بیان مفهوم و ارائۀ تعریف از ابزارهای دیگری نظیر عکس، تصویر، عدد، فرمول و مانند آن به تنهایی یا در کنار ابزارهای کلامی استفاده می‌شود (مانند تعریف اشاره‌ای و تعریف استنادی). به بیان دیگر، در کنار تعریف‌هایی که برای بیان مفهوم عمدتا بر عناصر واژگانی، دستوری و ساختاری زبان (ابزارهای کلامی) متکّی هستند، گروه دیگری از تعریف‌ها هستند که برای ارجاع به مفهوم بر عناصر غیرکلامی اتکا دارند. به این ابزارها ابزار بیان می‌گوییم. ابزار بیان یکی از شاخص‌های تعیین‌کنندۀ سبک تعریف است به طوری که گاه می‌تواند انواع متمایزی از فرهنگ‌ها را شکل دهد، مانند فرهنگ‌های متنی، تصویری یا ترکیبی. همان گونه که اشاره شد، عناصر غیرکلامی می‌توانند به عنوان مکمّل عناصر زبانی به کار روند تا به درک بهتر مفهوم کمک کنند، یا به تنهایی نقش تعریف را بر عهده بگیرند. شکل 2 که مدخلی از یک فرهنگ تصویری دوزبانه (Pons, 2006) را نشان می‌دهد نمونه‌ای از حالت دوم است.

شکل 2. مدخلی از فرهنگ تصویری Pons

از آنجا که در این تعریف سیب به صورت تصویری بازنمایی شده و خود شیء به مخاطب ارائه نشده است، یک تعریف استنادی هم محسوب می‌شود.

2.          ویژگی‌های زبانی: تعریف یک مفهوم علمی در یک مقالۀ تخصصی با همان مفهوم در یک گفت‌وگوی روزمره متفاوت است. بنابراین، یکی از نکاتی که مرجع تعریف در نظر می‌گیرد سطح زبانی است که برای بیان تعریف لازم است به کار گیرد. به این منظور او تعدادی از ویژگی‌هایی را که برای مخاطب خود مفروض می‌داند ملاک قرار می‌دهد، از جمله گروه سنّی (کودک و نوجوان یا بزرگسال) و میزان دانش (عام، نیمه‌متخصص، متخصص). او همچنین بافت و ابزار ارتباطی خود با مخاطب را لحاظ می‌کند. ویژگی‌های واژگانی، دستوری و سبکی تعریف‌هایی که کارکردی عمومی‌تر دارند (مانند تعریف مقدماتی و تعریف عامیانه) و ممکن است در روزنامه‌ها درج شوند با ویژگی‌های تعریف‌هایی که کارکردی تخصصی‌تر دارند (مانند تعریف نظری و تعریف اصطلاح‌شناختی) و در قالب متون تخصصی منتشر می‌شوند معمولا یکسان نیستند. در یک متن تخصصی می‌توان از اصطلاحات تخصصی‌تر و دستور زبان پیچیده‌تری استفاده کرد و لازم است که از لحن عامیانه فاصله گرفته شود.

3.          اجزاء: سبک تعریف با توجه به اجزای آن نیز می‌تواند انواع متمایزی از تعریف را به وجود آورد. این اجزاء با هدف توصیف، برشمردن، مقایسه و نظایر آن انتخاب می‌شوند. انتخاب اجزای تعریف نقش مهمی در تعیین نوع کارکرد تعریف هم دارد، به عنوان مثال: در تعریف به ذکر واژه یا اصطلاحی هم‌معنا بسنده شده است (تعریف ترادفی)، به ارتباط با سایر مفاهیم موجود در شبکۀ مفهومی - اعم از فراپایه، همپایه یا فروپایه- اشاره شده است (تعریف تحلیلی، تعریف معنایی و تعریف جزء و کلی)، به همه یا تعدادی از مصداق‌های مفهوم اشاره شده است (بنگرید به انواع تعریف‌های مصداقی در همین مقاله)، ترکیبی از انواع اجزاء در ارائۀ تعریف به کار گرفته شده است تا تعریف جامع‌تری ارائه شود (تعریف ترکیبی). تعریف‌های دانشنامه‌ای اجزای بیشتری دارند و انواع مختلفی از تعریف‌های کارکردی و سبکی را در کنار هم قرار می‌دهند.

4.          جایگذاری: از دیگر ویژگی‌هایی که در سبک تعریف‌دهی برجسته است، می‌توان به جایگاه صوری تعریف در متن اشاره کرد. گاه از هیچ‌گونه نشانگری برای بیان تعریف استفاده نمی‌شود (تعریف ناآشکار). این سبک از تعریف‌نویسی‌ ممکن است مخاطب را در مورد تعریف بودن آن دچار تردید کنند. به همین دلیل توصیه می‌شود که برای برجسته کردن تعریف از نشانگرهای متفاوتی استفاده شود (تعریف آشکار). نمونۀ دیگر از ویژگی‌های سبکی حالتی است که تمام اجزای تعریف به دنبال هم نیایند، بلکه بخشی از تعریف در متن اصلی و بخش دیگر در همان متن یا در متنی دیگر آورده شود (تعریف ارجاعی). جایگذاری تعریف اهمیت زیادی در ایجاد ارتباط دارد به طوری که در برخی موارد که تعریف یک مفهوم در درون تعریف مفهومی دیگر قرار داده می‌شود (تعریف نهفته) ممکن است انتقال مفهوم مختل شود.

به این ترتیب، مشخص می‌شود که سبک تعریف به عوامل متعددی بستگی دارد. از سوی دیگر، سبک‌های مختلف تعریف انعطاف‌پذیری بالایی دارند (پیوست 1- جدول ۲) و مجموعه‌ای از روش‌ها را برای بیان روشن مفاهیم دربرمی‌گیرد. بنابراین، با در نظر گرفتن عوامل تعیین‌کنندۀ سبک تعریف و آگاهی از انواع سبک‌ها می‌توان به انتخاب سبک مطلوبتری دست یافت و مفاهیم را بیان موثرتری ارائه کرد. در نهایت، تعریف‌نگار می‌تواند با شناخت انواع تعریف‌های کارکردمحور و سبک‌محور، به انتخاب نوع مناسب تعریف یا ترکیبی از انواع برای هر مدخل دست زند (پیوست ۱- جدول‌های 1و2).

6. بحث و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر تلاشی است تا با نگاهی ژرف‌نگرانه، پیچیدگی‌های مفهوم تعریف را مورد واکاوی قرار دهد. هر تعریف، کنشی زبانی است که در بستر گفتمانی خاص شکل می‌گیرد و از الگوهای ارتباطی پیچیده‌ای پیروی می‌کند. در این مقاله، با بررسی و طبقه‌بندی تعریف‌ها، بر اساس تعدادی از شاخصه‌ها، در دو طبقۀ اصلی سبک‌محور و کارکردمحور، تلاش کردیم تا به درک عمیق‌تری از ویژگی‌ها، تشابهات و تفاوت‌های انواع تعریف دست یابیم. طبیعتا با در نظر گرفتن شاخصه‌های متفاوت می‌توان به گروه‌بندی متفاوتی در مورد برخی از انواع تعاریف رسید. به عنوان مثال، اگر شاخصۀ ارتباط با سایر مفاهیم موجود در شبکۀ مفهومی را به تنهایی لحاظ کنیم، تعدادی از تعریف‌ها در کنار هم قرار می‌گیرند در حالی که بر اساس طبقه‌بندی ما در جدول‌های جداگانه‌ای جای گرفته‌اند. این امر نقص هیچ یک از طبقه‌بندی‌هایی که تا کنون ارائه شده‌اند محسوب نمی‌شود، بلکه یکی از ویژگی‌های آنها قلمداد می‌شود، چرا که تعریف‌ها ماهیتی چندوجهی دارند.

طبقه‌بندی کارکردی-سبکی نیز از این قاعده مستثنی نیست و نباید در ارتباط جدایی‌ناپذیر میان طبقه‌های کلّی آن تردید ایجاد کند. در اصل، سبک و کارکرد دو روی سکۀ تعریف‌ شمرده می‌شوند. در این چارچوب، تمایز میان تعریف‌های کارکردمحور و سبک‌محور، نه به‌عنوان دو مقولۀ متضاد، بلکه به‌منزلۀ پیوستاری از راهبردهای معناسازی قابل‌تفسیر است. بر این اساس در بیانی کلی، و بدون اینکه بخواهیم مرزی قاطع میان کارکرد و سبک تعریف‌ها قائل شویم، با هدف آسانتر کردن شناخت بیشتر انواع تعریف‌، می‌توان گفت که تعریف‌های کارکردمحور با رویکردی نقش‌گرایانه بر اهداف موضوعی، عملکردها و کاربردهای ارتباطی مفاهیم تمرکز دارند، و تعریف‌های سبک‌محور نشان از رویکردی دارند که برای بیان مفهوم به کار گرفته شده است. این دو طبقه، هر کدام به نوبۀ خود ارزشمند هستند. شناخت ویژگی‌ها و درک دقیق مزایا و معایب آنها در انتخاب نوع بهینه یا ترکیبی از آن‌ها برای ارائۀ تعریف مناسب در موقعیت مورد نظر کاملا راهگشاست.

رویکرد پیشنهادی کارکردی-سبکی، فراتر از یک طبقه‌بندی صوری، به مثابۀ چارچوبی تحلیلی عمل می‌کند که امکان درک چندلایه و پویای فرآیند تعریف‌سازی را فراهم می‌آورد. این رویکرد ضمن برجسته‌سازی ماهیت چندوجهی تعریف، می‌تواند امکان مطالعۀ تطبیقی انواع مختلف تعریف را در حوزه‌های گوناگون دانش فراهم ‌آورد. این چارچوب مفهومی، می‌تواند به تحلیل دقیق‌تر و عمیق‌تر کارکردهای زبانی و شناختی تعریف در بافت‌های مختلف علمی، فرهنگی و اجتماعی بینجامد.

سپاسگزاری

بسیاری از تعریف‌هایی که در این مقاله معرفی شده‌اند پیش از این از سوی کارگروه تخصصی واژه‌گزینی اصطلاح‌شناسی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی به شورای واژه‌گزینی فرهنگستان عرضه شده و معادل‌های فارسی آنها به تصویب فرهنگستان رسیده است. اعضای آن کارگروه علاوه بر نگارندگان مقاله، عبارتند از مرضیه چوپان‌زاده، دکتر فرشید سمائی، شیما شریفی و مهدیه قنات‌آبادی. بدین وسیله از آنان تشکر می‌کنیم. بدیهی است که مسئولیت هرگونه خطای احتمالی در متن مقاله برعهدۀ نگارندگان است


[1] definiendum

[2] definiens

[3] genus proximum

[4] differentia specifica

[5] Juan C. Sager

[6] Richard Swedberg

[7] lexical

[8] ostensive

[9] stipulative

[10] Robert Silcock Downie

[11] persuasive

[12] Reinhard Rudolf Karl Hartmann; Gregory James

[13] ISO/TC 37 Technical Terminology Committee

[14]B.T.S Atkins, M. Rundell

[15] encoding definitions

[16] decoding definitions

[17] classic definition

[18] genus-and-differentia format

[19] synonym definitions

[20] full-sentence definitions/ FSD

[21] when-definitions

[22] short definitions

[23] Nick Riemer

[24] real definition

[25] nominal definition

[26] extensional definition

[27] cognitive definition

[28] ostensive definition

[29] synonymous definition

[30] definition by context

[31] definition by typical exemplar

[32] relational strategy

[33] Functional theory of lexicography

الف) منابع متن:
اکبری، فاطمه. (۱۴۰۲). تعریف. دربارۀ گونۀ علمی زبان فارسی، به کوشش رضا عطاریان و حسین راست منش، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
جعفری، فریدون، (۱۴۰۰)، »چالش تعریف جرم در قانون مجازات اسلامی 1392»، پژوهش‌های‌ حقوقی، دوره 20، ش 45: 7-22.
رحمانی، قدرت اله، (۱۳۹۵)، »تعریف جرم سیاسی، الزام غیر مصلحت گرایانه قانون اساسی«، مطالعات حقوق عمومی (حقوق)، دوره 46، ش 4: 929-955.
رشیدی، احمد و امین خادمی، (۱۳۹۵)، «جرم سیاسی و چالش‌های فراروی تعریف آن در ایران»، مطالعات سیاسی، دوره 8، ش 32: 131-150.
علمی سولا، محمدکاظم و علی بیک محمدلو (۱۳۹۸)، «ویژگی تعریف و مؤلّفه‌های آن از دیدگاه سقراط و ارسطو»، فصلنامۀ علمی-پژوهشی آیین حکمت، س 11(تابستان 98_شماره مسلسل 40): 153-174.
فرهنگ روز سخن. (۱۳۸۹). به سرپرستی حسن انوری. تهران: انتشارات سخن.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی، (۱۳۹۷) هزارواژۀ زبانشناسی (1)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی، (ب۱۳۹۷) واژه‌های مصوب فرهنگستان: واژه‌های اصطلاح‌شناسی (1)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ملایری، موسی، (۱۳۸۸)، «منطق تعریف در بوته نقد و داوری». حکمت و فلسفه، س 5، ش 3: 85-102.
 
Atkins, B.T.S. and M. Rundell. (2008). The Oxford Guide to Practical Lexicography. Oxford: Oxford Universiry Press.
Coumans, Vincent J.W. (2021). Definitions (and Concepts) in Mathematical Practice. In Sriraman, B. (eds) Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-19071-2_94-1.
Hartmann, Reinhard Rudolf Karl; James, Gregory (1998). Dictionary of Lexicography. London and New York: Routledge.
ISO (2019). Terminology Work and Terminology Science – Vocabulary. ISO/FDIS 1087:2019. Geneva: International Organization for Standardization.
ISO (2022). Terminology Work – Principles and Methods. ISO/FDIS 704:2022. Geneva: International Organization for Standardization.
Riemer, Nick. (2010). Introducing semantics. Cambridge: Cambridge University Press.
Robinson, Richard (1963), Definition. Oxford: Oxford University Press.
Sager, Juan C. (1990). A Practical Course in Terminology Processing. Amsterdam: John Benjamins Pub. Co.
Sager, Juan C. (2000), Essays on Definition. Amsterdam: J. Benjamins Publishing.
Swedberg, R. (2020). On the use of definitions in sociology, European Journal of Social Theory, vol. 23, no. 3, pp. 431-445. https://doi.org/10.1177/1368431019831855.
ب) منابع تعریف‌ها:
فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1404، فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان- دفتر بیستم، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.
Bronzo, Silver (2008). "Context Principle and Contextual Definitions in Jeremy Bentham." Unpublished manuscript, voices. uchicago. edu/wittgenstein/files/2008/11/2-cdefcp-in-bentham. pdf .
Bunnin, Nicholas, and Jiyuan Yu. 2004. The Blackwell Dictionary of Western Philosophy. Malden, MA: Blackwell Pub. https://doi.org/10.1002/9780470996379.
Darian, Steven. Understanding the language of science. University of Texas Press, 2003.
Downie, Robert Silcock (1994). Definition, Journal of Medical Ethics, Sep. 1994, vol. 20, no. 3, pp. 181-184.
Fabiszewski-Jaworski, M., & Grochocka, M. (2010). Folk defining strategies vs. comprehension of dictionary definitions: An empirical study. English Learners’ Dictionaries at the DSNA, 89-105.
Feliu, J., J. Vivaldi, and M. Teresa Cabré. 2002. Ontologies a Review. Barcelona: Universitat Pompeu Fabra, Institut Universitari de Lingüística Aplicada.
Giovannini, E.N., Schiemer, G. What are Implicit Definitions?. Erkenn (2019). https://doi.org/10.1007/s10670-019-00176-5
Hartmann, Reinhard Rudolf Karl, and Gregory James. Dictionary of lexicography. Routledge, 2002.
Kockaert, Hendrik, and Frieda Steurs. 2015. Handbook of Terminology. Amsterdam: Benjamins.
Lang, P. J.; Davis, M.; Ohman, A. (2000). "Fear and anxiety: animal models and human cognitive psychophysiology". Journal of Affective Disorders. 61 (3): 139.
Lew, R. (2013). Identifying, ordering and defining senses. In H. Jackson (Ed.), The Bloomsbury companion to lexicography (pp. 284–302). London: Bloomsbury Publishing.
Meakins, F., Green, J., & Turpin, M. (2018). Understanding Linguistic Fieldwork (Edition 1) (1st ed., Vol. 1). Milton: Taylor and Francis. doi: 10.4324/9780203701294.
PONS Bildwörterbuch Deutsch-Englisch. 2006. Stuttgart: PONS GmbH.
Sager, Juan C. 1990. A Practical Course in Terminology Processing. Amsterdam: J. Benjamins Pub. Co.
Seppälä, Selja, Alan Ruttenberg, and Barry Smith. "The functions of definitions in ontologies." Formal Ontology in Information Systems. IOS Press, 2016.
Seppälä, Selja, La définition en terminologie : typologies et critères définitoires. 2007.
Shelov, S. D. (2003). On Generic Definition of Terms: An Attempt of a Linguistic Approach to Term Definition Analysis. Terminology Science & Research/Terminologie: Science et Recherche, 14, 52-58.
Sterkenburg, P. G. J. van. 2003. A Practical Guide to Lexicography. Amsterdam: John Benjamins Pub.
Susan Michie, Robert West, Janna Hastings. (2019). Creating ontological definitions for use in science. Qeios. doi:10.32388/YGIF9B.
Technical Committee ISO/TC 37, Terminology and other language and content resources Subcommittee SC 1, Principles and Methods, and International Organization for Standardization. 2009. Terminology Work -- Principles and Methods = Travail Terminologique -- Principes et MéThodes. Third edition, 2009-11-01. Geneva: ISO.
https://en.wikipedia.org/wiki/Genus%E2%80%93differentia_definition
https://encyclopediaofmath.org/wiki/Inductive_definition
https://shorturl.at/psOUA
https://sunillife.medium.com/operational-definition-psychology-example-understanding-the-key-concepts-cbc73ad96a67#:~:text=Operational%20definition%20Psychology%20is%20the,defined%20for%20study%20and%20analysis
https://www.britannica.com/topic/definition
https://www.merriam-webster.com/dictionary/contextual%20definition, Accessed 22 Oct. 2024.
https://www.ucfmapper.com/education/how-to-write-definitions/various-types-definitions/. Accessed 22 Oct. 2024.