نوع مقاله : علمی-پژوهشی
کلیدواژهها
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Dialect glossaries, also known as dialect dictionaries, lexicons, or thesauri in Persian, are lists of the words of a dialect or language accompanied by a set of phonetic, lexical, grammatical, and semantic information. In other words, the entries in these dictionaries consist of words used by a group of people, professionals in a field, or experts in a specific scientific domain. Given the numerous and diverse studies conducted in Iran on local languages and dialects, examining the role of various scientific information and adhering to lexicographical principles in compiling such dictionaries is of great importance. Therefore, this article aims to reference the types of information needed in these works based on Svensen (2009) and relies on research resulting from the compilation of dialect dictionaries and examining similar studies. In other words, the goal of this research is to review the dialect dictionaries published in Iran from the perspective of observing lexicographical principles and to provide suggestions on how to compile them. After reviewing and analyzing data in various dictionaries, the following results were obtained: Dialect research in this area is not conducted with a consistent, uniform, and standard method. Furthermore, considering that, in addition to linguists, enthusiasts of culture and language, such as experts in anthropology, literature, sociology, etc., also engage in compiling dialect works, it is necessary to apply lexicographical and linguistic principles and methods in compiling such works to make these studies more precise and scientific.
1. Introduction
This study focuses on analyzing dialect dictionaries and lexical sources published in recent decades under titles such as “dictionary,” “lexicon,” “glossary,” and “dialect treasury.” These works typically provide lists of dialectal words along with phonetic, lexical, grammatical, and semantic information, and their entries consist of words or expressions used by specific communities or specialists. Local languages and dialects are rapidly declining, and their disappearance entails the loss of significant cultural heritage. To keep linguistic diversity alive and to follow the history of languages, it is important to document and put together dialect dictionaries. The present study aims to evaluate how scientific and reliable these dictionaries are and how their content can be improved to better achieve their goals.
Given the increasing number of studies on dialects—from articles and theses to dictionaries and grammatical descriptions—examining the role of linguistic information and adherence to lexicographic principles is crucial. Although lexicography is viewed by some as a branch of applied linguistics, by others as part of theoretical linguistics, or even as an independent field, its close relationship with linguistics is undeniable. Drawing on Svensén (2009), this article analyses the linguistic and lexicographic information included in Iranian dialect dictionaries to determine whether it has been systematically compiled and what types of data are necessary for greater accuracy and scientific rigour. The findings can contribute to typological studies, historical linguistics, phonetic research, and semantic investigations.
2. Literature Review
Dialect dictionaries are specialized resources that systematically present the vocabulary of a specific dialect, language, or linguistic variety. They typically include phonetic, lexical, grammatical, and semantic information, some essential for documentation, while others are optional depending on the dictionary’s purpose. Dabirmoghaddam’s (1999) definitions provide a conceptual foundation: a language consists of varieties whose speakers cannot understand each other; a dialect comprises mutually intelligible varieties with differences in pronunciation, vocabulary, or grammar; and an accent is distinguished mainly by phonetic and phonological features despite mutual intelligibility.
The history of dialect research is long-standing. Joseph Wright’s English Dialect Dictionary (1898–1905), a six-volume work with around 70,000 entries, remains a seminal reference in historical dialectology, representing one of the earliest systematic efforts to document regional varieties. Earlier, in 1775, Russian ethnographer S. G. Gmelin studied Iranian languages, including Gilaki, highlighting the longstanding scholarly interest in dialect documentation.
In Iranian linguistics, Sadeq Kia is regarded as a foundational figure, often called “the father of Iranian dialectology,” for his systematic fieldwork beginning in 1961. Nonetheless, studies of Iranian dialects predate Kia, including Fouadi’s 1935 article Language and Dialect and Mohammad Moqaddam’s publications in 1935 and 1939, marking significant early contributions.
Recent research, such as Sabzalipour and Nikgohar (2014), emphasizes the distinctive role of dialect dictionaries within lexicography, using Gilaki as a case study to illustrate the methodological challenges of documenting regional lexical systems and the importance of preserving linguistic diversity. Sana’ati et al. (2015) note that dialect dictionaries provide not only linguistic data—phonetic, semantic, and morphological—but also extralinguistic insights, including cultural, social, and pragmatic aspects. By documenting both linguistic and cultural elements, dialect dictionaries facilitate the study of language change over time, making them invaluable for diachronic and historical linguistic research.
3. Methodology
This study was conducted using a library-based and descriptive-analytical approach, with data extracted from the microstructure sections of 24 dialect dictionaries or lexicons. The main purpose of employing content analysis and library methods was to achieve scientific results and address the research questions. The data were examined through identification, classification, and interpretation. The selected dictionaries, published from several decades ago to recent years, were chosen randomly. Features and compilation methods of different sections varied. The structure and content of each dictionary depend on its intended use and users’ needs, and the data collection methods are adjusted accordingly.
4. Results
For the purpose of data analysis, according to Svensén (2009), the following information items can be found in a bilingual dictionary, a category that includes dialect dictionaries:
Table 1: Classification of Information Items in a Bilingual/Dialect Dictionary (Based on Svensén 2009)
Main Category
Subcategory
Subcategory
4.1. Formal Features
4.1.1. Orthography
4.1.2. Pronunciation
4.1.2.1. Phonetic Form
4.1.2.2. Coordination Between Pronunciation and Transcription
4.1.2.3. Pronunciation Variants
4.1.2.4. Stress
4.1.3. Morphology
4.1.3.1. Inflectional Forms
4.1.3.2. Word-Formation Elements
4.2. Semantic Information
4.2.1. Equivalents
4.2.1.1. Grammatical Category Agreement
4.2.1.2. Use of Standard Language in Equivalents
4.2.1.3. Definition Patterns
4.2.1.4. Sense Discrimination
4.3. Collocational Features
4.3.1. Grammatical Category
4.4. Pragmatic Features |
4.4.1. Illustrations
4.4.2. Examples
4.4.3. Labels
4.5. Additional Information|
4.5.1. Encyclopedic Information
4.5.2. Etymological Information
6. Conclusion
This research investigates the linguistic and lexicographical information included in 24 Iranian dialect dictionaries, analyzed according to Svensén's framework (2009). The main goal was to determine whether a uniform and coherent method is followed in compiling these dictionaries and to what extent attention is paid to providing essential linguistic and lexicographical data.
Unfortunately, the results revealed that the compilation of existing dialect dictionaries in Iran lacks a specific pattern and methodological consistency. Furthermore, a significant portion of these works fail to adhere to fundamental lexicographical principles, and they do not properly present the necessary linguistic and lexicographical information. Based on this, the study concludes that three vital categories of information must be provided simultaneously to compile a principled dialect glossary:
1) General or dialectal information (accessible by ordinary individuals and researchers),
2) Linguistic information (covering phonetic, morphological, syntactic, and semantic aspects) which requires specialized explanation,
3) Lexicographical information (related to organizing the dictionary's structure based on user needs and its objectives).
These findings, which emphasize the importance of adhering to lexicographical standards, can serve as a valuable guide for dialectologists and individuals concerned with the documentation of the mother tongue and local dialects in Iran.
کلیدواژهها English
- مقدمه
مطالعة زبان یک قوم میتواند به صورتهای گوناگون، ازجمله ثبت و ضبط واژهها، اصطلاحات و ضربالمثلها، داستانهای کوتاه، متلها و افسانههای محلی، تجلی یابد. محصول و برونداد چنین پژوهشهایی میتواند به صورت مقاله، کتاب یا فیلم و موسیقی تولید و عرضه شود. در پژوهش حاضر، پیکرة مورد تحقیق، متشکل از کتابها یا فرهنگهای گویشی[1] است. این گونه آثار که طی دهههای گذشته با نامهای متفاوتی در ایران معروف بودهاند گاه فرهنگ نامیده شدهاند، مانند فرهنگ گویشی خراسان بزرگ (شالچی1370)، گاه فرهنگنامه، مانند فرهنگنامۀ بومی سبزوار (محتشم 1375)، گاه واژگان[2]، مانند واژگان زبان فارسی دری (ابوالقاسمی 1390) و در مواردی گنجواژة گویشی[3] یا گنجینة گویشی (مانند گنجینة گویششناسی فارس (سلامی 1383). درواقع، فرهنگهای گویشی فهرستی از واژههای یک گویش یا زبان همراه با مجموعهای از اطلاعات آوایی، واژگانی، دستوری و معنایی را در اختیار خواننده قرار میدهند. ابوالقاسمی (۱۳۹۰) «واژگان» یا «قاموس» را مجموعة واژههای یک زبان و مجموعة واژههایی که یک شخص و یا یک گروه از مردم و یا اهل حرفه یا علم خاص به کار میبرند میداند. بر این اساس، میتوان گفت که مدخلهای فرهنگهای گویشی را واژهها یا عبارتهایی تشکیل میدهند که گروهی از مردم، اهل یک حرفه و یا متخصصان یک حوزة علمی به آنها نیاز دارند یا آنها را به کار میبرند.
به طور کلی، زبانهای محلی و عناصر واژگانیِ گویشی روند کاهشی دارند و درخطر هستند. افول این بنمایههای زبانی و فرهنگی که با سرعت زیادی در حال رخ دادن است، نابودی فرهنگها و آیینهای بومی را به دنبال دارد. یکی از راههای نجات این ذخایر فرهنگی مستندسازی، ثبت و ضبط آنهاست. از اهداف مهم تدوین فرهنگهای گویشی، میتوان به حفظ و نگهداشت گونههای زبانی بومی و محلی اشاره کرد. علاوه بر اینها، تألیف چنین آثاری به بررسی مسیر تحول زبان از گذشته تا امروز کمک شایانی میکند. ضرورت و اهمیت پرداختن به پژوهش حاضر نیز از آن روست تا بررسی شود اینگونه تحقیقات تا چه حد علمی هستند و اطلاعات آنها را چگونه میتوان در راستای اهدافشان به سطح مطلوبتری رساند.
با توجه به تعداد و تنوع پژوهشهایی که بر روی انواع آثار گویشی انجام میشود، مانند مقاله، پایاننامه، واژهنامه، فرهنگ گویشی و دستور یک گونة زبانی و غیره، بررسی نقش انواع اطلاعات علمی و رعایت اصول فرهنگنویسی در تدوین این گونه آثار بسیار حائز اهمیت است. از دید برخی، فرهنگنویسی شاخهای از زبانشناسی کاربردی است و برخی دیگر آن را زیرمجموعة زبانشناسی نظری میدانند. گروهی نیز فرهنگنویسی را حوزهای مستقل در نظر میگیرند. آنچه مسلم است این است که فرهنگنویسی با زبانشناسی در ارتباط بوده و همواره از آن تأثیر گرفته است. از این رو، در این مقاله، سعی برآن است تا با تکیه بر آرای اسونسن (Svensén, 2009)، اطلاعات زبانشناختی و فرهنگنگاشتیِ گنجاندهشده در فرهنگهای گویشیِ منتشرشده در ایران مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد. به بیان دیگر، هدف این تحقیق پاسخ به این پرسشهاست که آیا فرهنگهای گویشی با روشی منسجم و یکدست تدوین شدهاند. همچنین با توجه به اینکه علاوه بر زبانشناسان، علاقهمندان به فرهنگ و زبان، مانند متخصصان انسانشناسی، ادبیات، جامعهشناسی و غیره نیز به کارهای گویشی میپردازند، در اینجا خواهیم دید که به منظور دقیقتر و علمیتر شدن چنین پژوهشهایی چه نوع اطلاعاتی لازم است در اینگونه آثار گنجانده شود. مباحث مطرحشده در این مقاله میتواند در پژوهشهای گوناگون، ازجمله مطالعات ردهشناختی، تحقیقات درزمانی، بررسیهای آواشناختی و پژوهشهای معنیشناختی، مورد استفاده قرار گیرد.
این پژوهش به شیوة کتابخانهای و تحلیلی-توصیفی انجام شده و در آن دادهها از بخشهای متفاوتِ 24 فرهنگ یا واژهنامه گویشی استخراج شدهاند. دلیل اصلی انتخابِ دو روش تحلیل محتوا و کتابخانهای دستیابی به نتایج مطلوب و پاسخگویی به پرسشهای مطرحشده در بالاست.
۲. پیشینه
همانگونه که پیشتر اشاره شد، فرهنگ یا واژهنامة گویشی فهرستی از واژههای گویش، زبان یا لهجة[4] مورد نظر به همراه مجموعهای از اطلاعات متفاوت آوایی، واژگانی، دستوری و معنایی است. حضور برخی از این اطلاعات اجباری و برخی اختیاری است.
اولین واژهنامة گویشی انگلیسی[5] توسط جوزف رایت[6] در سالهای 1898 تا 1905 در شش جلد نوشته شد. اثر مذکور با 70 هزار مدخل به عنوان استانداردترین مطالعات تاریخی گویشی شناخته شده است.
از دیگر کارهای گویشی قدیمی میتوان به اثری اشاره کرد که در سال 1775 توسط اس.جی.گمِلین[7]، قومنگار روسی، انجام شده و در آن به تحقیقاتی دربارة زبانهای ایرانی از جمله گیلکی پرداخته است.
همایون در پیشگفتار کتاب واژهنامة شصت و هفت گویش ایرانی (کیا ۱۳۹۰) بیان میکند که دکتر راشدمحصل، مرحوم دکتر صادق کیا را «پدر گویششناسی ایرانی» خوانده و خود او نیز دکتر کیا را استادی معرفی میکند که نخستینبار به اهمیت گردآوری علمی گویشها پی برده و کار دشوار گردآوری گویشها را در سال 1340 آغاز کرده است (ص ده). با این حال، به نظر میرسد قدمت و پیشینة مطالعات در این حوزه، بهویژه تدوین واژهنامههای گویشی در ایران، به چندین سال قبل از این آثار و نزدیک به یک قرن پیش میرسد. از جملة این آثار میتوان مقالة زبان و لهجه (فؤادی 1314) و مقالههای محمد مقدّم در سالهای 1314 و 1318 را نام برد (فریدی 1380: 4و5).
سبزعلیپور و نیکگهر (1393) در مقالهای با عنوان «فرهنگنگاری گویشی» که مطالعهای است موردی در مورد بررسی فرهنگنگاری در گیلکی عنوان میکنند که سالانه تعداد زیادی واژهنامه، فرهنگ عمومی و تخصصی با اهدافی ویژه چاپ میشوند که در میان آنها واژهنامههای گویشی جایگاه خاص خود را دارند. واژهنامههای گویشی علاوه بر اطلاعات زبانی (آوایی، معنایی، صرفی و مانند آن) و اطلاعات غیرزبانی (کاربردی، فرهنگی، اجتماعی و غیره) که در اختیار کاربران میگذارند، به بررسی مسیر تحول زبان از گذشته تا امروز کمک میکنند و از این رو در مطالعات درزمانی و تاریخی بسیار سودمند هستند (صناعتی و همکاران 1394: 57).
3. مبانی نظری
در این مقاله، براساس آرای اِسونسن (۲۰۰۹)، که مدلی است توصیفی در فرهنگنویسی عملی، به انواع اطلاعات موجود در فرهنگها پرداخته شده است. اسونسن (۲۰۰۹) معتقد است توصیف اقلام اطلاعاتیای که در فرهنگ ارائه میشود مبتنی بر مفهوم نشانة زبانی، یعنی لفظ یا صورت[8] و محتوا یا معنا[9] است. علاوه بر صورت و معنا، نشانه دارای کارکرد یا نقش[10] نیز هست، یعنی شیوهای از رفتار که یک نشانه را در ارتباط و ترکیب با سایر نشانههای زبانی قرار میدهد (ص ۵). بر این اساس، نشانههای زبانی یا همان واژهها و ترکیبات در یک فرهنگ دارای ویژگیهای زیر هستند:
۱) ویژگیهای صوری (یا ویژگیهای مربوط به لفظ)؛
۲) ویژگیهای معنایی (یا ویژگیهای مربوط به محتوا یا معنا)؛
۳) ویژگیهای همنشینی (یا نقش)؛
۴) ویژگیهای کاربردی (یا عوامل دخیل در کاربرد نشانه) (همانجا).
در زیر هر یک از این ویژگیها در فرهنگ مورد بحث قرار خواهند گرفت.
3. ۱. ویژگیهای صوری
ویژگیهای صوری به فرم یا شکل بنواژه[11] در فرهنگ مربوط بوده و دربرگیرندة املا، تلفظ و ساختواژه هستند.
۳. ۱. ۱. املا
یکی از مهمترین انواع اطلاع در مورد شکل بنواژه، شکل نوشتاری یا همان املاست. میتوان گفت که در شکل سنتیِ فرهنگ، املا راه ورود به فرهنگ است. املا یکی از مهمترین دلایل مراجعه به فرهنگ است. پژوهشها نشان میدهد که پس از معنا و تلفظ، املا سومین نوع اطلاعاتی است که کاربر را به مراجعه به فرهنگ سوق میدهد (شریفی و عاصی ۱۳۹۲: ۱۰۴ و ۱۱۲). علاوه بر آن، املا در سرهگرایی و معیارسازی زبانی بیشترین نقش را دارد. امروزه در فرهنگهای الکترونیکی، نیازی نیست کاربر در جاهای مختلف به دنبال واژة موردنظر بگردد، زیرا خودِ فرهنگ گزینههای مشابه را پیشنهاد میدهد و کاربر را در یافتن واژه و اطلاعات مربوط به آن یاری میکند (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۰۷). شیوة بازنمایی املا منوط به تصمیمات متعددی از سوی فرهنگنویس است. نکتة مهم دیگری که باید مدنظر قرار گیرد این است که سایر انواع اطلاعات، ازجمله استفاده از نشانههای زیر و زبری در تلفظ، نباید مانع خوانا بودن املا شوند (همان ۱۱۰). بسیاری از واژهها دارای گونههای املاییای هستند که لازم است در فرهنگ به نمونههای رایج این گونهها اشاره شود. در زبانهایی که سابقة فرهنگنویسی دارند تشخیص گونة ارجح کار دشواری نیست (همانجا).
اگر تفاوت گونههای املایی در حضور یا عدم حضور یک حرف است، میتوان این تفاوت را با استفاده از قلاب نشان داد، مانند glycerin[e]. البته این مصداق فشردهسازی متن است و سبب سردرگمی کاربر میشود، زیرا کاربر نمیداند کدامیک صورت اصلی است (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۱۱).
یکی از مباحثی که در بخش املا مطرح است، واژهبندی[12] است. در برخی از فرهنگها، بهویژه در فرهنگهایی که با خط لاتینی نوشته میشوند و تعیین مرز هجا برای غیراهلزبان به آسانی امکانپذیر نیست، اطلاعاتی در مورد واژهبندی ارائه میشود. این نوع از اطلاع کاربردهای گوناگونی دارد. یکی کاربرد در نوشتار، که محل تقطیع واژه را در انتهای سطر نشان میدهد، و دیگری کاربرد در ساختواژه، که ارتباطی به نوشتار ندارد و مرز تکواژ یا هجا را مینمایاند. برای نشان دادن این مرزبندی، واژهبندنماهای[13] گوناگونی وجود دارد، مانند نقطه، فاصله و یا خط عمودی در مثالهای زیر (همان ۱۱۲):
cap.i.tal.i.za.tion
Glau-bens-be-kennt-nis
این نوع اطلاعات در فرهنگهای تولیدی و یا در فرهنگهای زبانآموز کاربرد بیشتری دارد (همان ۱۱).
۳. ۱. ۲. تلفظ
در زبانهای مختلف و انواع گوناگونِ فرهنگ نیاز به ارائة اطلاعات در مورد تلفظ، متفاوت است (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۱۴). معمولاً در ارائة تلفظ، صورت آواییِ بنواژه، یعنی واجهای تشکیلدهندة آن، کشش، تکیه و نواخت لازم است نشان داده شود (همان ۱۱۵). برخی از واژهها ممکن است به شیوههای گوناگون تلفظ شوند. این گونههای تلفظی میتوانند محلی[14]، سبکی[15] یا نوایی[16] باشند. منظور از مورد اخیر آن است که تلفظ واژه به طور مجزا با تلفظ آن در گفتار پیوسته متفاوت باشد. نکتۀ مهم اینکه در فرهنگ، تلفظ واژه هنگامی که به طور مجزا ادا میشود ارائه میگردد (همان ۱۱۶).
فرهنگها برای نشان دادن تلفظ به شیوههای مختلفی عمل میکنند. این روشها عبارتاند از استفاده از نشانههای زیروزبری[17] بر روی سرمدخل، استفاده از الفبای آوانگار و تلفیقی از این دو روش. روش دوم برای زبانهایی که در آنها تفاوت میان املا و تلفظ واژه بسیار زیاد است مناسبتر به نظر میرسد. تلفظ واژه با استفاده از الفبای آوانگار میتواند به صورت آوانویسی، واجنویسی و یا روش بازنویسی[18]، که نوعی واجنویسی است، باشد (همان ۱۱۶). برای آوانویسی یا واجنویسی میتوان از الفبای آوانگار بینالمللی[19] و یا الفبای آوانگار آمریکای شمالی[20] استفاده کرد. روش دوم برای کاربر غیرمتخصص آشناتر و ملموستر است.
اسونسن (۲۰۰۹: ۱۱۸ و ۱۱۹) معتقد است تنها تکیه و در مواردی کشش واکه میتوانند برروی سرمدخل نشان داده شوند و سایر اقلام اطلاعاتی مربوط به تلفظ لازم است به طور جداگانه ذکر گردند.
۳. ۱. ۳. ساختواژه
ساختواژه دارای دو حوزة کلیِ تصریف و واژهسازی است. اینکه چه نوع و به چه میزان اطلاعات تصریفی لازم است در فرهنگ گنجانده شود به عواملی همچون نظر فرهنگنویس، میزان ارتباط این اطلاعات با دستور، پیچیدگی نظام تصریفی زبان موردنظر، نوع فرهنگ و دانش کاربران بستگی دارد (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۲۴). برخی عقیده دارند این نوع اطلاعات در فرهنگ جایی ندارد و در صورت نیاز، کاربر میتواند به کتاب دستور مراجعه کند (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۲۵،cited in Mugdan 1989b, 518).
مرحلة بعد تعیین جایی است که صورتهای صرفی ارائه میشوند. این صورتها را میتوان ذیل مدخل، به صورت مدخل جداگانه با ارجاع به بنواژة اصلی و یا در بخشی جداگانه آورد (همان ۱۲۶). اسونسن (۲۰۰۹) معتقد است آن دسته از اطلاعات تصریفی که کاربر قادر نیست از خودِ بنواژه استنباط نماید لازم است به صورت صیغگان الگو[21] در بخش مطالب بیرونی فرهنگ بیاید[22] (ص ۱۲۹). صورتهای تصریفی بیقاعده نیز لازم است جداگانه سرمدخل شوند.
این اطلاعات را میتوان به صورت مستقیم و آشکار یا غیرمستقیم ارائه کرد. روش اول ارجحیت دارد. در فرهنگهایی که مدخلها به زبانی غیر از زبان مادری کاربران و معادلها به زبان مادری کاربران است (L2àL1)، لازم است این اطلاعات در سرمدخل ذکر شود. همچنین فرهنگنویس میتواند تصمیم بگیرد که تمام صورتهای صرفی را ذکر کند، برخی از آنها را بیاورد و یا هیچیک را ذکر نکند. امروزه روش رایجتر آن است که برخی از صورتهای صرفی را در فرهنگ میگنجانند به طوری کاربر بتواند سایر صورتها را از آنها استنباط کند (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۲۶).
صورتهای صرفی، گاه داخل پرانتز و با فونت متفاوت از سرمدخل میآیند. همچنین برای صرفهجویی در حجم فرهنگ، فشردهسازی متنی در مورد آنها اعمال میشود (همان ۱۲۶ و ۱۲۷). در مواردی که صورتهای صرفی بیقاعده تلفظ متفاوتی دارند، لازم است به این موضوع اشاره شود، بهویژه در فرهنگهای L2àL1 و در مواردی که این صورتها به طور جداگانه سرمدخل واقع میشوند (همان ۱۲۹).
موضوع دیگر در ارتباط با ساختواژه، واژهسازی است. در برخی از فرهنگها، اشتقاقات و ترکیبات/ واژههای مرکب مرتبط با سرمدخل ذکر میشوند. اسونسن (۲۰۰۹: ۱۳۲) همچنین اشاره میکند که در فرهنگهای به زبان خارجی، جهت آشنایی کاربران با نظام واژهسازی در زبان مورد نظر لازم است که اطلاعاتی در مورد وندها داده شود. این اطلاعات ممکن است در قالبِ واژههایی که با سرمدخل ساخته میشوند و به صورت مدخلهای فرعی به دنبال سرمدخل بیایند، مانند:
یا اینکه بدون توضیح ذیل مدخل، مانند:
و یا در بخش مطالب بیرونی به صورت جدول وندها ارائه شوند (همانجا). گزینة دیگر آن است که این صورتها خود جداگانه سرمدخل شوند. در این صورت، میتوان ذیل مدخل به معنا یا کاربرد آنها اشاره کرد و یا آنها را به جایی دیگر در فرهنگ (مثلاً مطالب بیرونی) ارجاع داد (همانجا).
3. ۲. ویژگیهای معنایی
در فرهنگهای دوزبانه، هدف این است که برای اقلام واژگانیِ زبان مبدأ معادلهایی در زبان مقصد ارائه شود که تا جای ممکن از نظر معنا و کاربرد به آن اقلام واژگانی نزدیک باشند. از مهمترین مشکلات در تدوین فرهنگهای دوزبانه، که فرهنگهای گویشی نیز در این دسته قرار میگیرند، تفاوت نظام دو زبان مبدأ و مقصد است (اسونسن ۲۰۰۹: ۲۵۳). این امر سبب بروز مشکلاتی در معادلیابی و معنادهی برای مدخلها میگردد.
اسونسن (۲۰۰۹: ۲۵۵-۲۶۱) در بخش معنایی به انواع گوناگونی از «برابری» اشاره میکند که از آن جملهاند: برابری معنایی و کاربردی؛ برابری مصداقی[23] و تلویحی[24]؛ برابری ترجمهای و توضیحی؛ برابری کامل، تقریبی و صفر. وی معتقد است به دلیل ناهمسازی یا عدم انطباق میان زبان مبدأ و مقصد، در مواردی که گسترة معنایی وسیعتر یا میزان نشانداری پایینتر است لازم است معادلها تفکیک شوند و برای تخصیص کاربرد و یا رگههای معناییِ گوناگون ویژگیهایی به معادلها اضافه شود تا کاربر بتواند به معادل درست دست یابد (همان ۲۶۱). این کار با استفاده از یکی از روشهای زیر و یا ترکیبی از آنها صورت میگیرد (همان ۲۶۲-۲۶۶):
۱) استفاده از تعبیرگر[25] (عبارتی که رابطة مفهومی-جانشینی با سرمدخل دارد و برای تخصیص معنای آن به کار میرود)؛
۲) نشان دادن بافت زبانی سرمدخل؛
۳) برچسبگذاری؛
۴) ارائة اطلاعات فرازبانی (مشخص کردن مقولة دستوری و یا اطلاعات ساختی سرمدخل)؛
۵) ارائة اطلاعات دانشنامهای.
اسونسن (۲۰۰۹) برای حل مشکل خلأ واژگانی و خلأ مصداقی، راههایی پیشنهاد میکند که از آن جملهاند: استفاده از قرضگیری، ترجمة قرضی، معادل جایگزین[26]، نزدیکترین معادل فرهنگی و معادل تفسیری[27]. برای حل این مشکل، از توضیح و ارائة اطلاعات دانشنامهای نیز میتوان استفاده کرد (همان ۲۷۴-۲۷۵).
در مواردی که معادلها به دنبال هم بدون تفکیک قرار میگیرند، این معادلها مترادفهای تقریبی هستند و تصویری از گسترة معناییِ سرمدخل و شیوههای بیانیِ گوناگون را در زبان مقصد نشان میدهند (همان ۲۷۵ و ۲۷۶).
3. ۳. ویژگیهای همنشینی
به طور کلی، دستور را میتوان مجموعهای از قواعد زبان دانست. به بیان دیگر، دستور عبارت است از نقش بنواژه در ارتباط با این قواعد (اسونسن 2009: ۱۴۳). به همین سبب، نوع دیگری از اطلاعات که در فرهنگ ارائه میشود اطلاعات دستوری است. ویژگیهای همنشینی نوعی اطلاع دستوری به شمار میروند. مقصود از ویژگیهای همنشینی، رفتارِ دستوری و واژگانیِ بنواژه در ترکیب با سایر واژههاست. این ویژگیها شامل مقولة دستوری، ساختهای نحوی و سایر ترکیبات است (همانجا)
۳. ۳. ۱. مقولة دستوری
مهمترین اطلاع دستوری که در مورد واژه در فرهنگ ارائه میشود مقولة دستوری است. معمولاً جایگاه مقولة دستوری قبل یا بعد از صورتهای صرفی است[28]. اگر سرمدخل به بیش از یک مقولة دستوری تعلق داشته باشد و تمام آنها ذیل یک مدخل بیایند، این مقولههای دستوری را پیش از هریک از معادلها میآورند (همان ۱۳۶). در اغلب فرهنگها، مقولة دستوری را به صورت اختصار ذکر میکنند، مانند n برای noun.
در مورد اینکه چه میزان اطلاع دستوری لازم است برای سرمدخل ارائه شود اتفاق نظر وجود ندارد. در برخی از زبانها، مانند آلمانی و فرانسه، برای اسم، جنس دستوری نیز ذکر میشود. در مواردی که، برای مثال، اسم فقط به صورت جمع به کار میرود، مانند trousers در انگلیسی، شمار نیز ذکر میشود. در برخی موارد نیز لازم است به قابلشمارش بودنِ اسم اشاره شود. در بعضی از فرهنگها، سایر ویژگیهای صفتها و قیدها ذکر میشود، مانند اینکه آیا صفت به عنوان گزاره به کار میرود و یا قید توصیفگر جمله است یا خیر (همان ۱۳۷ و ۱۳۸). در مورد فعلها، اغلب به لازم یا متعدی بودن آنها اشاره میشود. برای عناصر واژهسازِ زایا نیز، مانند وندها و سازههای ترکیبی[29]، در صورتی که سرمدخل شوند مقولة دستوری ذکر میشود (همان ۱۳9 و ۱۴۰).
علاوه بر میزان اطلاعات دستوری، ممکن است در مورد نامگذاری برخی مقولات دستوری نیز اختلافاتی میان فرهنگها دیده شود. برای مثال، واژههایی که در فرهنگهای قدیمیتر حرف تعریف، ضمیر و صفت ضمیری[30] نامیده میشدند ممکن است در برخی از فرهنگهای جدیدتر با مقولة «تخصیصگر»[31] مشخص شوند (همان ۱۳۹).
۳. ۳. ۲. ساختهای نحوی
در اغلب فرهنگها لازم است اطلاعاتی در مورد ساختهای نحوی ارائه شود. منظور از ساختهای نحوی متممهای اجباری و اختیاریای است که با واژههایی همچون اسم، صفت و فعل به کار میروند. این متممها شامل گروههای اسمی، گروههای حرفاضافهای، گروههای فعلی و بندها هستند. اینکه آیا پس از فعل مفعول مستقیم میآید یا مصدر، صفت مورد نظر قبل از اسم میآید یا بعد از آن، اسم مورد نظر قابل شمارش است یا غیرقابلشمارش و مانند آن نیز در زمرة این اطلاعات هستند. در فرهنگهای L2àL1، کافی است برای ساخت نحوی موردنظر، معادل مناسب ذکر شود (همان 142- ۱۴۴). در اینگونه فرهنگها، این اطلاعات میتواند به صورت توضیح در ابتدای مدخل و یا پیش از هریک از معانی سرمدخل و یا به صورت مثال با ترجمه بیاید (همان ۱۵۵).
۳. ۳. ۳. باهمآییها
باهمآییها جنبة واژگانیِ ویژگیهای همنشینی را نشان میدهند. ویژگی مهم باهمآییها غیرقابلپیشبینی بودن همایند[32] در آنهاست. این موضوع برای غیراهلزبان مشکلساز است و کاربر غیراهلزبان نمیداند که آیا یک ترکیب را میتوان کلمهبهکلمه به زبان مقصد ترجمه کرد یا خیر. مشکل دیگر این است که معادل یک باهمآیی ممکن است در زبان دیگر یک ترکیب آزاد باشد (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۶۶).
در فرهنگهای درکی، بهتر است هم پایه[33] و هم همایند از ابتدا داده شوند. کاربر در درک معنای پایه با مشکلی روبرو نیست و این معنای همایند است که باید مشخص شود (همان ۱۶۸). به دلیل آنکه پایه معمولاً در معنای اصلی خود به کار رفته و درک معنای همایند دشوار است، بهتر است باهمآیی ذیل همایند مدخل شود (همان ۱۷۶). در شرایطی که باهمآیی معادلی در زبان مقصد ندارد، باید به صورت مثال همراه با ترجمه ذیل مدخل پایه گنجانده شود (همان ۱۷۷).
در فرهنگهای L2àL1 که برای درک متن به زبان خارجی و یا ترجمه از زبان خارجی به زبان مادری مورد استفاده قرار میگیرند، گنجاندنِ باهمآییهای شفاف و قابلترجمه ضرورتی ندارد (همان ۱۷۵).
۳. ۳. ۴. ترکیبات ثابت
یکی از انواع ترکیبات ثابت اصطلاح است که معنای آن حاصل جمع معنای اجزای تشکیلدهندة آن نیست (اسونسن ۲۰۰۹: ۱۸۸ ، cited in Moon 1989a, 2-5). از جنبة معنایی، به سه نوع اصطلاح میتوان اشاره کرد: اصطلاح کامل[34] (اصطلاحی که معنایی کاملاً ترکیبپذیر دارد)، اصطلاح تقریبی[35] (که معنایی ترکیبناپذیر دارد)، نیمه اصطلاح[36] که معنای نیمهتحتاللفظی دارد) و اصطلاح غیرترکیبپذیر[37] (که هیچیک از اجزا در معنای نهایی نقشی ندارد) (همان ۱۹۰). نکتة دیگر آن است که اهلزبان ممکن است نظر متفاوتی در مورد اصطلاحات داشته باشند. به بیان دیگر، برخی از اصطلاحات ممکن است برای برخی از افراد تا حدودی شفاف و برای برخی دیگر غیرشفاف باشند (همان ۱۹۱). ولی به طور کلی، از آنجایی که درک معنای اصطلاحات اغلب دشوار است، گنجاندن اصطلاحات بهویژه در فرهنگهای L2àL1 ضروری به نظر میرسد (همان ۱۹۳).
در صورتی که اصطلاح موردنظر در زبان مقصد فاقد معادل اصطلاحی بود، لازم است معادل غیراصطلاحی برای آن ارائه شود. همچنین در شرایطی که اصطلاح زبان مبدأ در زبان مقصد دارای معادل اصطلاحی باشد ولی معنای آن اصطلاح برای کاربر روشن نباشد، لازم است فرهنگنویس توضیحی دربارة معنای آن در زبان مقصد ارائه کند (همان ۲۰۳).
علاوه بر اصطلاحات، سایر انواع ترکیبات، شامل تشبیهات و ضربالمثلها، نیز لازم است در فرهنگ گنجانده شوند.
3. ۴. ویژگیهای کاربردی
ویژگیهای کاربردی به عواملی اشاره دارند که بر کاربرد واژهها تأثیر دارند (اسونسن ۲۰۰۹: ۵). اطلاعات کاربردی در فرهنگ به دو صورت ارائه میشود: زبانی و تصویری[38]. تفاوت تصاویر با توضیحات زبانی در انتقال اطلاعات است. برخلاف توضیحات زبانی، که اطلاعاتی را دربارة یک واقعیت رمزگذاری میکنند، تصاویر، اطلاعات را به چیزی شبیه واقعیت برمیگردانند (همان ۲۹۸).
۳. ۴. ۱. تصویر
هدف اصلی استفاده از تصاویر بازنماییِ بصریِ محتوای معناییِ واحد واژگانی است (اسونسن، ۲۰۰۹: ۲۹۹). تصاویر با جهان واقعی در ارتباطاند نه با نشانة زبانی و به همین سبب میتوان گفت که ماهیتی دانشنامهای دارند (همان ۲۹۸ ، Rey-Debove 1971, 35). در واقع، وجود تصاویر در یک فرهنگ مکمل توضیحات زبانی است (همان ۲۹۸). تصاویر توصیف بیشتری ارائه میکنند و ویژگیهای بیشتری نسبت به توضیحات زبانی به دست میدهند. البته این در مورد مفاهیم عینی بیشتر صادق است (همانجا). علاوه بر آن، تصاویر میتوانند سبب صرفهجویی در فضا شوند. در جایی که لازم است تعریف دارای جزئیات بسیار باشد، تنها یک تصویر میتواند به همان اندازه اطلاعات ارائه دهد. تصاویر همچنین میتوانند بافت زمانی، مکانی و روابط مفهومی خاصی را نشان دهند. در آخر، تصاویر میتوانند تقابل میان مفاهیم را در یک حوزه به خوبی بنمایانند که این امر در یادگیری نقش مهمی دارد (همان: ۲۹۹).
اهمیت و نقش تصاویر برای گروههای مختلف کاربران متفاوت است (همانجا، cited in Landau, 2001, 146). در استفاده از تصاویر لازم است نیاز کاربران مدنظر قرار گیرد (همان ۲۹۹). کاربرد تصاویر عمدتاً در فرهنگهای درکی یکزبانه است، زیرا هدف فرهنگهای دوزبانه ارائة معادل در زبان مقصد است (همانجا). فرهنگهای دوزبانه به ندرت از تصویر استفاده میکنند، زیرا کاربرد اصلی آنها نشان دادن رابطة برابری میان دو نظام نشانهای دو زبان است. با این حال، در فرهنگهای L2àL1، بهویژه برای اقلام فرهنگی که در زبان مقصد معادلی ندارند ارائة تصویر مفید است. در این موارد، توصیف زبانی کارآمد نیست و تصویر میتواند به کاربر کمک کند (همان ۳۱۳).
از جمله معایب تصاویر این است که تولید آنها زمانبر، پرزحمت و پرهزینهتر از تولید متن است.
۳. ۴. ۲. مثال
اسونسن (۲۰۰۹) مثال را در معنای وسیع آن به کار میبرد، یعنی هریک از انواع نشانگرها شامل ترکیبات (عبارت، بند یا جمله) که حاوی بنواژه است، فارغ از اینکه به روشن شدن معنا کمکی میکند یا خیر (همان ۲۸۱). او همچنین در این راستا به دو نوع مثال اشاره دارد: مثال روشنگر[39] (که روشنگر معناست) و مثال ناروشنگر[40] (که کمکی به درک معنا نمیکند). یکی از انواع مثالِ روشنگر مثال ترجمهشده[41] است که در فرهنگهای دوزبانه کاربرد دارد (همانجا).
از نظر اصالت، مثالها دارای انواعی هستند. مثالهای واقعی[42] (یا شواهد) از منابع اولیه استخراج شده و میتوانند نقلقول مستقیم از آن آثار و یا نسخة تغییریافتة[43] مثالهای واقعی باشند. دستة دیگری از مثالها نیز وجود دارند که مبتنی بر شواهد نیستند و مثال ابداعی[44] نام دارند (همان ۲۸۳).
اسونسن (۲۰۰۹) پنج نقش اصلی را برای مثال برمیشمارد: نقش معنایی (که به توضیح معنا و تفکیک معادلها کمک میکند)، نقش همنشینی (که ترکیبات و باهمآییها را نشان میدهد)، نقش تلویحی/ ضمنی[45] (که نشاندهندة تداعیها، حالات و احساساتی است که بنواژه برمیانگیزد)، نقش دانشنامهای (که اطلاعات اضافی برای روشنتر شدن معنا ارائه میکند)، نقش کاربردی (که به نشانهگذاری[46] مربوط است) و نقش استنادی[47] (که نشان میدهد یک واژه یا ترکیب نمونهای واقعی در زبان است) (همان ۲۸۵-۲۸۷).
۳. ۴. ۳. برچسب
در فرهنگنویسی، نشانهگذاری به معنای آن است که یک واحد واژگانی خاص در یک فرهنگ لغت از نظر خاصی با بخش عمدهای از واژههای توصیفشده در آن فرهنگ متفاوت و کاربرد آن بهنوعی محدودتر است. این تفاوت با استفاده از برچسب نشان داده میشود (اسونسن ۲۰۰۹: ۳۱۵). به طور کلی، برچسبها دو نقش اساسی دارند: ارائة اطلاعات در مورد واحد واژگانی و تمایز قائل شدن میان آن واحد واژگانی و سایر اقلام در زبان (همان ۳۱۷).
برچسبها دارای انواع گوناگونی هستند: برچسب زمان، برچسب مکان، برچسب ملیت (که واژة بومی و خارجی را مشخص میکند)، برچسب رسانه (که نوشتاری یا گفتاری بودن واژه را نشان میدهد)، برچسب اجتماعی-فرهنگی (که مشخص میکند واژه عامیانه، لاتی و غیره است)، برچسب رسمیت (رسمی و غیررسمی)، برچسب نوع متن (ادبی، سیاسی و غیره)، برچسب تخصصی بودن (تعلق واژه را به زبان عمومی یا تخصصی مشخص میکند)، برچسب بسامد، برچسب نگرش (نشاندهندة مؤدبانه بودن یا نبودن است) و برچسب هنجاری (معیار یا غیرمعیار بودن واژه را نشان میدهد) (همان ۳۱۶ ، cited in Hausmann 1989e, 651). اغلب فرهنگها به لحاظ تعداد و نوع، برچسبهای متفاوتی به کار میبرند (همانجا، ۳۱۶). در فرهنگهای دوزبانه، برچسبها عمدتاً برای تفکیک معادلها به کار میروند (همان ۳۱۷).
3. ۵. سایر اطلاعات
اسونسن علاوه بر اقلام اطلاعاتیای که در نظریة خود به آنها اشاره میکند، در جایی دیگر از دو نوع اطلاع نام میبرد که در برخی از فرهنگها گنجانده میشوند. این دو نوع اطلاع عبارتاند از اطلاعات دانشنامهای و اطلاعات ریشهشناختی.
۳. ۵. ۱. اطلاعات دانشنامهای
گفته میشود که اطلاعات دانشنامهای بیشتر مختص فرهنگهای یک زبانه است تا دوزبانه (اسونسن ۲۰۰۹: ۲۹). با این حال، در فرهنگهای L2àL1، گاه ارائة اطلاعات دانشنامهای در مورد زبان مقصد حائز اهمیت است. از آنجایی که واژههای زبان مبدأ متعلق به فرهنگ و نظام مفهومی متفاوتی هستند، ارائة معادل ممکن است بهتنهایی کفایت نکند و نیاز به توضیح بیشتر وجود داشته باشد. ارائة این توضیحات در مورد اقلام فرهنگویژه، استعارات و معانی ضمنیِ واژهها ضرورت بیشتری دارد (همان ۲۹۳).
۳. ۵. ۲. اطلاعات ریشهشناختی
در میان انواع اطلاعات، ریشهشناسی کمترین میزان مراجعه را دارد (اسونسن ۲۰۰۹: ۳۳۳،cited in Landau 2001:130). البته افراط در ارائة چنین اطلاعاتی میتوانند گمراهکننده نیز باشد (همان ۳۳۳،cited in Hausmann, 1977,20f; Jackson, 2002, 126f). با این حال، برخی از کاربران فرهنگ را با اهدافی همچون اطلاع از منشأ واژه، نخستین شاهد مکتوب در مورد واژه، چگونگی صورت و معنای اولیة آن و تغییراتی که در طول زمان داشته، ارتباط میان معانی گوناگون و حقایق غیرزبانی در مورد آن واژه به کار میبرند (همانجا).
اسونسن (۲۰۰۹) معتقد است که ارائة اطلاعات ریشهشناختی در فرهنگهای دوزبانه ضرورتی ندارد، زیرا هدف این فرهنگها ترجمه است و گنجاندن چنین اطلاعاتی در فرهنگ، توضیح اضافی در مورد زبان مبدأ خواهد بود (همان ۳۳۴).
۴. تحلیل دادههای فرهنگهای گویشی
همان گونه که در بخش مقدمه ذکر شد، این پژوهش به شیوة کتابخانهای و تحلیلی-توصیفی انجام شده که در آن، دادهها از بخشهای متفاوتِ 24 فرهنگ یا واژهنامة گویشی استخراج شده است. این دادهها مربوط به بخش خردساختارِ فرهنگهای مورد بررسی هستند که با بهرهگیری از روش تحلیل محتوا به شناسایی، طبقهبندی، تبیین و ارزیابی آنها پرداخته میشود. بازة زمانی انتشار فرهنگهای موردبررسی از چند دهه پیش تا سالهای اخیر است. انتخاب فرهنگها تصادفی بوده و نکتة قابل توجه دربارة آنها، حضور یا عدم حضور برخی ویژگیها یا اتخاذ روشهای متفاوت در تدوین برخی از بخشهای واژهنامهشان بوده است.
بدیهی است که ساختار فرهنگ و اطلاعات ارائهشده در آن به نوع فعالیت و موقعیتی که فرهنگ در آن به کار میرود و نیز مهارتهای کاربران آن بستگی دارد. پیش از تدوین فرهنگ، لازم است دربارۀ کاربران فرهنگ و نیازهای آنان بررسی صورت گیرد[48]. شیوههای گردآوری اطلاعات نیز بر این اساس تنظیم میگردد. با این حال، بر اساس نظر اسونسن (۲۰۰۹)، در یک فرهنگ دوزبانه، که فرهنگهای گویشی در این دسته قرار میگیرند، اقلام اطلاعاتی زیر را میتوان یافت:
۴. ۱. ویژگیهای صوری
در این بخش به سه ویژگی املا، تلفظ و ساختواژه، انواع آنها و نمونههایی برای تحلیل پرداخته میشود:
4. ۱. ۱. املا
در میان ویژگیهای صوری، املا از مهمترین اقلام اطلاعاتی در فرهنگ است. اگر کاربر با املای واژه در مدخل آشنا نباشد به سختی میتواند اطلاعات موردنیاز خود را در فرهنگ بیابد. این امر در مورد زبانهای اقلیت یا اکثر گویشها که گونة نوشتاری یا شکل املایی استاندارد ندارند بیشتر اهمیت پیدا میکند. به طور کلی، اهمّ مسائل و مشکلات املایی را که فرهنگنویسان در تدوین فرهنگهای گویشی در ایران با آنها روبهرو هستند میتوان به شرح زیر ذکر کرد.
۴. ۱. ۱. ۱. عدم تظاهر واکههای کوتاه
در ایران اغلب زبانها و گویشها با الفبای فارسی نوشته میشوند. یکی از مشکلات در خط فارسی این است که واکههای کوتاه در خط نشان داده نمیشوند. بنابراین دو ابزار به کاربر کمک میکند تا خوانش درستی از املای سرمدخل داشته باشد: آوانوشته و اِعرابگذاری روی حروف. در نمونههای ۱ و ۲[49]، در واژههای «فاسِلَ» و «قیمَ» املای فارسی مدنظر نبوده و واکة پایانی به صورت اعراب نشان داده شده است.
نمونة ۱. از گویش آشتیان (کیا 1335)
نمونة ۲. از گویش آشتیان (کیا 1335)
۴. ۱. ۱. ۲. عدم تناظر یکبهیک تلفظ با املای واژه
در صورتی که نویسنده واژهنامه بخواهد در واژههای گویشیِ کاملاً یا تقریباً مشابه فارسی، املای مدخلها را شبیه الگوی نگارش فارسی تدوین کند با واژههایی روبرو میشود که صورت تلفظ و املای آنها متفاوت است. این تفاوت ممکن است به این سبب باشد که برخی از واجها در خط فارسی نوشته نمیشوند، مانند «سیاه/ سییاه» و «خروس/ خوروس» و تمام واژههای دارای تشدید. برعکس، در برخی از واژهها، حروفی وجود دارند که نوشته میشوند اما خوانده نمیشوند، مانند «ه» در انتهای «فاصله: فاسِلَ» و «قیمه: قیمَ» در مثالهای 1 و 2 در بالا. یا «و» در «خورشید و خوش» و «الف» در «بوالهوس، بالاخره».
در نمونة 3، مؤلف فرهنگ هر دو صورت را به عنوان شکل نوشتاری مدخل ذکر کرده اما تقدم را به صورتِ نزدیک به تلفظ داده است:
نمونة 3. از «خنج» فرهنگ گویشی سیستان (شهنازی 1399)
۴. ۱. ۱. ۳. صورتهای نوشتاری متعدد برای واژه
مسئلة دیگری که باید مدنظر قرار گیرد آن است که در زبان فارسی، برخی از واژهها چند صورت نوشتاری دارند. این امر ممکن است به دلیل آن باشد که در فارسی معیار برای برخی از واجها چند نویسه وجود دارد، مانند انواع هـ، ت، س، ز. در مدخلهای گویشی که سرمدخل حاوی چنین واجهایی است تصمیمگیری برای انتخاب نویسة مناسب گاه دشوار میشود. به بیان دیگر، در اینجا نیز فرهنگنویس نمیداند که واژه را با املایی شبیه به فارسی بنویسد یا از پرکاربردترین نویسهها استفاده کند. در مثال ۱ در بالا، مؤلف فرهنگ از به کار بردن «ص» خودداری کرده و واژة «فاصله» را به صورت «فاسِلَ» نوشته است. در نمونة ۲ نیز، به جای کاربرد غ، از حرف ق استفاده کرده و واژة «غیب» را به صورت «قیو» درج کرده است. به همین ترتیب واژة «احوال» در نمونة 4 که با حرف «ه» درج شده است:
نمونة 4. از واژهنامة گویش بردسیر (برومند سعید۱۳۷۰)
۴. ۱. ۱. 4. جایگاه همزه
نکتة دیگر جایگاه همزه در واژههایی است که دارای همزة میانی هستند. در اینگونه واژهها، لازم است ضمن اشاره به جایگاه الفبایی همزه در مقدمه، ترتیب یکسانی رعایت شود تا کاربر بتواند آن را به راحتی در فرهنگ بیابد. در نمونة 5، همزه بر روی کرسی «ی» نوشته شده و در ترتیب الفبایی، پس از «ی» قرار گرفته است. اما این ترتیب در جایی دیگر نقض شده و همزه در واژة «شائول» پس از «الف» آمده است.
نمونة 5. از فرهنگ واژگان و امثال روستای سَطوه (طباطبایی ۱۳93)
به طور کلی، شیوة املا در فرهنگ باید کاربرپسند باشد و دلایل این انتخاب در مقدمة فرهنگ ذکر شود. در مواردی که واژه چند شکل نوشتاری دارد لازم است به شکل رایجتر و مأنوستر تقدم داده شود.
4. ۱. ۱. 5. واژهبندی
در فرهنگهای گویشی، معمولاً اطلاعاتی در مورد واژهبندی یا محل تقطیع هجاهای سرواژه داده نمیشود. از آنجایی که فرهنگهای گویشی معمولاً برای اهداف تولیدی، مانند نگارش متن، به کار نمیروند، فاقد چنین اطلاعاتی هستند. البته عدم وجود این نوع از اطلاعات ممکن است به دلیل ماهیت خط فارسی نیز باشد که در آن، نشاندادن مرز هجا در سرمدخل صورتهای نامأنوسی را پدید میآورد (شریفی و قطره ۱۳۹۸).
4. ۱. ۲. تلفظ
از جمله اطلاعات آوایی که در فرهنگها ارائه میشود میتوان ترکیب زنجیری واجها یا همان صورت آوایی، تکیه و گونههای دیگر تلفظی را نام برد (شریفی ۱۴۰۳). در فرهنگهای گویشی جدید، علاوه بر درج آوانوشته، یک لوح فشرده حاوی تلفظ واژهها و عبارات توسط گویشوران اصیل نیز همراه با فرهنگ ارائه میشود.
۴. ۱. ۲. ۱. صورت آوایی: استفاده از الفبای آوانگار
در برخی از فرهنگهای گویشی، مانند فرهنگ بزرگ خراسان (شالچی ۱۳۷۰)، تلفظ واژهها با استفاده از اعراب نشان داده شده است. البته در پیشگفتار این کتاب به استفاده از این روش اشاره شده و نویسنده اذعان دارد که اعرابگذاری بهتنهایی نمیتواند ویژگیهای آوایی گویش خراسانی را دقیقاً نشان دهد. نمونة 6 مواردی از مدخلهای این فرهنگ را نشان میدهد.
نمونة 6. از فرهنگ بزرگ خراسان (شالچی1370)
در برخی دیگر از فرهنگها، برای نشان دادن تلفظ آوانوشته، با استفاده از الفبای آوانگاری (الفبای آوانگار آمریکای شمالی و یا الفبای آوانگار بینالمللی)، به کار رفته است. بسیاری از منابع دربارة زبان فارسی، مانند آواشناسی زبان فارسی (ثمره ۱۳۷۸) و گویشها از الفبای آوانگار آمریکای شمالی استفاده کردهاند. این الفبا به اندازة الفبای آوانگار بینالمللی کامل نیست، اما برای خوانندگان آشناتر است. بنابراین در آثاری که به ویژگیهای صرفی و نحوی و یا ثبت تلفظ در فرهنگها میپردازند استفاده از اولی آسانتر و پرکاربردتر است (مدرسی قوامی 1396).
در بخش آوانوشته، اغلب فرهنگها از سیستم واجنویسی یا آوانویسی کلی استفاده میکنند. این امر به دلیل رواج این سیستم و آشنایی مخاطب با آن است. در موارد تخصصیتر نیز آوانگاری بینالمللی مورد استفاده قرار میگیرد. البته در میان واژهنامههای گویشی کمتر اثری را با این ویژگی میتوان یافت.
نکتة قابلتوجه آن است که در به کارگیری هریک از این روشها رعایت یکدستی لازم و ضروری است. این در حالی است که در برخی فرهنگهای گویشی مورد بررسی، استفاده از الفبای آوانگاری به طور غیردقیق و نایکدست انجام شده است. مثلاً، در نمونة ۷ برای نشان دادن صدای «چ» از حرف c استفاده شده که معمول نیست. صدای «آ» نیز در واژههای «چَرا» و «چِرا» با دو نویسة متفاوت یعنی a (در چانه) و â (در چارک) نشان داده شده و در واژههای «چاقو»، «چاق» و «چپق»، برای نویسة «ق» دو نشانه آوایی، یعنی ɤ و q، به کار رفته که به نظر میرسد به تلفظ دقیق آن مربوط نیست.
نمونة ۷. از گویش افتری (همایون 1371)
نمونة دیگر از نایکدستی در بهکارگیری الفبای آوایی یک سیستم آوایی در نمونة ۸ مشاهده میشود. در این مثال، فرهنگنویس صدای «خ» را با حرف x نشان داده، در حالی که برای نشان دادن صدای «ش» از sh به جای š، استفاده کرده است.
نمونه ۸. از واژهنامه گویش بردسیر (برومند سعید ۱۳۷۰)
در نمونة ۹، از الفبای آوانگار آمریکای شمالی استفاده شده، که در اینجا نیز یکدستی رعایت نشده و در آن، صدای «ج» با نویسةj به جای ǰ نشان داده شده است. در این مثال، برای نشان دادن صدای «گ» به جای ɡ در جدول الفبای آوانگار آمریکای شمالی از نویسة g استفاده شده است.
نمونة ۹. از واژهنامه و گویش گاوکُشَک (موسوی 1372)
۴. ۱. ۲. ۲. ضرورت هماهنگی میان تلفظ و آوانوشته
در برخی از فرهنگهای مورد بررسی، مواردی وجود دارد که در آنها املای سرمدخل با تلفظ ارائهشده برای آن همخوانی ندارد که البته احتمال اشتباه تایپی و صوری نیز وجود دارد که هنگام ویرایش توسط نویسنده قابل رفع بوده است. در نمونة ۱۰، تلفظ واژة «دیمکلاهک» با سرمدخل همخوانی ندارد.
نمونة ۱۰. از بررسی گویش فینی (نجیبی فینی 1381)
۴. ۱. ۲. ۳. گونههای تلفظی سرمدخل
در فرهنگهای یک یا دو زبانه (گویشی)، در مواردی که واژه دارای بیش از یک تلفظ است، گونههای مختلف تلفظی به شیوههای گوناگون- با استفاده از خط کج، پرانتز و یا قلاب- نشان داده میشوند. برای این کار ممکن است تلفظهای گوناگونِ واژه به صورت کامل درج شوند و یا تنها بخش متفاوت تلفظ داخل پرانتز یا قلاب قرار بگیرد. در نمونة ۱۱، گونههای تلفظی در یک مدخل به طور کامل و در مدخل دیگر تنها بخش متغیر داخل پرانتز آمده است.
نمونة ۱۱. از فرهنگنامة بومی سبزوار: واژههای گویش سبزواری همراه با شرح، معنی و شاهد مثال شعری (محتشم 1375)
در بیشتر واژهنامهها، تنوع املا و آوای سرمدخل تنها در جای اصلی نشان داده شده و به صورتهای دیگر املا در جای الفبایی خود ارجاع داده نشده، به طوری که خواننده اگر صورت دوم سرمدخل را بداند ممکن است نتواند آن را بیابد، بهویژه در مدخلهایی که جای الفبایی آنها بسیار متفاوت و دور از هم است. در نمونة زیر (نمونة ۱۲)، این ارجاع در مدخل گِلسو/ ~ سوز و ارجاع آن در گِلسوز ß گِلسو/ ~ سوز نشان داده شده است:
نمونة ۱۲. از واژهنامة گویش ابیانه (صناعتی و همکاران 1394)
۴. ۱. ۲. ۴. تکیه
در فرهنگهای گویشی مورد بررسی، اطلاعات آوایی شامل صورت آوایی و گونههای دیگر تلفظ است و در معدودی از آنها، جایگاه تکیه درج شده است، مانند آوانویسی مدخلها در نمونة ۱۲. در این واژهنامه در واژههای چندهجایی، جایگاه تکیه پس از واکة هجای تکیهبر با علامت ʹ نشان داده شده است.
4. ۱. ۳. ساختواژه
همانطور که در بخش 3. ۱. ۳. ذکر شد، اطلاعات ساختواژی در فرهنگ شامل اطلاعات مربوط به تصریف و واژهسازی است. در زیر به عناوین صورتهای صرفی برای بخش تصریف و عناصر واژهساز برای بخش واژهسازی پرداخته میشود.
4. ۱. ۳. ۱. صورتهای صرفی
به طور کلی، در فرهنگنویسی صورتهای صرفیای که کاربر قادر به ساختن آنها نیست در فرهنگ ارائه میشوند. در همین راستا، صورتهای صرفی باقاعده در فرهنگ مدخل نمیشوند و فقط صورتهای بیقاعده در فهرست اصلی مدخلها جای میگیرند. اطلاعات تصریفی در فرهنگهای گویشی شامل مواردی همچون شمار و جنس برای اسم، درجه برای صفت و ستاک حال و گذشته و صیغههای مربوط به زمانها برای افعال است. بنا به قرارداد و مانند سایر فرهنگها، در فرهنگهای گویشی نیز بهتر است اسم و صفت به صورت مفرد مذکر و فعل به صورت مصدر مدخل شوند[50].
سؤال مهمی که در مورد صورتهای صرفی مطرح میشود آن است که آیا بهتر است این صورتها در فهرست اصلی فرهنگ جای بگیرند یا در بخشهای دیگر، همچون مقدمه یا مؤخره، گنجانده شوند. در پاسخ میتوان گفت گنجاندن صورتهای صرفی در بدنة اصلی فرهنگ توصیه نمیشود، زیرا این کار علاوه بر افزایش حجم کتاب، سبب میشود صورتهای صرفی از نظر جایگاه الفبایی در بخشهای مختلفِ فهرست اصلی و میان مدخلهای گوناگون پراکنده شوند. به منظور ارائة اطلاعات بیشتر میتوان فهرستی از ستاک حال و گذشتة فعلها، وندهای تصریفی و شناسهها را در مقدمه یا پیوست فرهنگ گنجاند. این درحالی است که در معدود فرهنگهای گویشی، مانند گویش میغانی (نمونة ۱۳)، صورتهای صرفی داخل واژهنامه فهرست شده و در مواردی، مدخلهای دیگر میان این صورتهای صرفی قرار گرفته و به لحاظ الفبایی بین این صورتها فاصله ایجاد کردهاند:
نمونة ۱۳. از گویش میغانی (شاهحسینی و نادری 1394)
4. ۱. ۳. ۲. عناصر واژهساز
از جمله پرسشهایی که در حوزة واژهسازی مطرح میشود این است که آیا در مقدمة فرهنگ موردنظر به عناصر واژهساز همچون وندها اشاره شده، آیا مؤلف توانسته است عناصر زایای گونۀ زبانی موردنظر را تفکیک و تقطیع نماید و آیا این عناصر در داخل مدخلها تقطیع شدهاند یا خیر. بدیهی است که دیدگاه همزمانی و یا درزمانی فرهنگنویس در تعیین وندها و وندوارههای زایا و غیرزایا در گویش موردمطالعه مؤثر است.
یک راه برای مشخص کردن تکواژها، به طور کلی، و وندها، به طور خاص، استفاده از روش واژ-واجی مفصل است. در این روش، در واژههای غیربسیط، تکواژهای تشکیلدهندة واژه را با خط تیره در آوانوشته جدا میکنند[51]. این روش در برخی از فرهنگهای فارسی از جمله فرهنگ روز سخن (۱۳۸۳) مورد استفاده قرار گرفته است. در برخی از فرهنگهای گویشی، به وندهای زایا اشارهای نشده و در برخی دیگر، شیوة واژ-واجی مفصل (تقطیع تکواژی) به صورتی نایکدست به کار رفته است.
در نمونة ۱۴ در زیر، با وجود آنکه در مقدمة واژهنامة یزدی (افشار و محمدی 1382: سیونه) عنوان شده است که پسوند -ok بازمانده از زبان پهلوی است و «در بیان معنی تصغیر، تحقیر و یا تحبیب» به کار میرود، در بدنة فرهنگ و در آوانوشتة واژة «هیکلک» تقطیعی صورت نگرفته است. این در حالی است که در واژة «هیزدرد»، که یک واژة مرکب محسوب میشود، واژههای تشکیلدهنده در آوانوشته با خط تیره جدا شدهاند.
نمونة ۱۴. از واژهنامة یزدی (افشار و محمدی 1382)
این نایکدستی در جداسازی تکواژها در نمونة ۱۵ نیز به چشم میخورد. در اینجا عنصر واژهسازِ hom-، که معنای یکسان بودن را میرساند، در دو مدخل اول، یعنی «همسایه» و «همشهری» با خط تیره در آوانوشته مشخص شده، در حالی که در مدخل آخر به آن اشارهای نشده است.
نمونة ۱۵. از گویش میمهای، (فتحی بروجنی 1392)
در نمونة ۱۶، پسوند تصغیرِ -eka در آوانوشتة واژة «دُهتکه» جدا و متمایز نشده است.
نمونة ۱۶ . از بررسی گویش فینی، (نجیبی فینی 1381)
۴. ۲. اطلاعات معنایی
همان گونه که در بخش نظریه اشاره شد اطلاعات معنایی دربرگیرندۀ معادل یا معنی است که در آن میتوان به زیربخشهای انطباق معادل با مقولة دستوری، نقش زبان معیار در معادلها، پیروی از الگوی تعریفنگاری، تفکیک معنایی و اطلاعات تکمیلی (مترادف، متضاد و سایر روابط واژگانی) اشاره کرد.
۴. ۲. ۱. معادلها
همان طور که پیشتر گفته شد، در فرهنگهای دوزبانه اطلاعات معنایی عمدتاً به صورت ارائة معادل برای واحدهای واژگانی است. در این راستا میتوان از دو نوع معادل، یعنی معادل ترجمهای[52] و معادل توضیحی[53]، نام برد. معادلهای نوع اول همان معادلهای واژگانیاند که قابلجایگذاری در متن زبان مقصد هستند، در حالی که معادلهای توضیحی اطلاعاتی دربارة محتوای سرمدخل به کاربر ارائه میدهند و کارکردی مانند تعریف دارند. معادلهای توضیحی بیشتر در مواردی که در زبان مقصد واژهای برای واژة زبان مبدأ وجود ندارد، مانند مفاهیم فرهنگویژه، مناسبترند. این معادلها واجد ویژگیهای تعریفاند، به این معنا که غالباً از الگوی تعریف تحلیلی پیروی میکنند و در نگارش آنها با استفاده از جنس و فصل، به معنای سرمدخل اشاره میشود. همچنین در صورت نیاز، در اینگونه معادلها اطلاعات دانشنامهای نیز ارائه میشود (Hartmann & James, 1998).
۴. ۲. ۱. ۱. انطباق معادل با مقولة دستوری
از آنجایی که فرهنگهای گویشی در دستة فرهنگهای دوزبانه جای میگیرند، در اینگونه فرهنگها به جای تعریف سرمدخل، عمدتاً معادل آن به زبان مقصد (در اینجا فارسی) ارائه میشود. در اینگونه فرهنگها نیز مانند فرهنگهای یکزبانه لازم است معادل یا معنا طوری نگاشته شود که مقولة دستوری معادل با مقولة دستوری سرمدخل انطباق داشته باشد. در تعدادی از فرهنگهای مورد بررسی، عدم انطباق در این زمینه دیده میشود. در نمونة ۱۷، مدخلِ «خوشگول» و معادلی که برای آن ارائه شده از نظر مقولة دستوری انطباق ندارند.
نمونة ۱۷. از واژهنامة گویش بردسیر، برومند سعید ۱۳۷۰)
به همین ترتیب، در نمونة ۱۸، برای واژة «چندلو» که به صورت اسم مدخل شده معادل فعلی داده شده است.
نمونة ۱۸. از گویش میغانی (شاهحسینی و نادری 1394)
در نمونة ۱۹ نیز، برای مدخلِ «خورده خونی کردن» که فعل (مصدر) است معادل اسمی داده شده:
نمونة ۱۹. از واژهنامة گویش بردسیر، (برومند سعید ۱۳۷۰)
۴. ۲. ۱. ۲. استفاده از زبان معیار در معادلها
نکتة دیگر در مورد اطلاعات معنایی در فرهنگهای مورد بررسی آن است که گاه معادلی که برای سرمدخلِ گویشی ذکر میشود به جای آنکه از میان واژههای فارسی معیار انتخاب شود، خود واژهای گویشی، کهن و غیررایج است. در مواردی که اطلاعات معنایی به صورت تعریف است نیز از زبان غیرمعیار و ساختار غیرمعمول در فارسی امروز استفاده میشود[54]. در نمونههای زیر (نمونة ۲۰)، معادل مدخل اسمیِ «پِشگ»، فعلی ارائه شده و در سایر مدخلهای این فرهنگ و نیز در نمونة ۲۱ از زبان غیرمعیار برای ارائة معنا استفاده شده است:
نمونة ۲۰. از واژهنامه بوربَسّه (افشار 1377)
نمونة ۲۱. از واژهنامه بوربَسّه (همان)
۴. ۲. ۱. ۳. پیروی از الگوی فرهنگنگاشتی در تعریف
در نمونة ۲۲ از گویش گاوکُشَک، توضیح یا تعریفِ ارائهشده برای سرمدخل با الگوی تعریف تحلیلی مطابقت ندارد. علاوه بر آن، در این تعریف واژة گویشی به کار رفته است.
نمونة ۲۲. از واژهنامه و گویش گاوکُشَک (موسوی 1372)
۴. ۲. ۱. ۴. تفکیک معنایی
نکتة دیگر در مورد اطلاعات معنایی آن است که در فرهنگهای امروزی، در مدخلهای چندمعنا، معانی گوناگون با شماره از یکدیگر تفکیک میشوند و به ترتیبِ بسامد به دنبال یکدیگر قرار میگیرند. در برخی از فرهنگهای موردبررسی، به این موضوع توجه شده است، اما مشخص نیست که این معانی گوناگون بر چه اساسی مرتب شدهاند، این در حالی است که در مقدمه نیز به این موضوع اشارهای نشده است، مانند نمونة ۲۳:
نمونة ۲۳. از فرهنگ عامة گزستان (شهر بافق یزد) (میرعلمی 1383)
در نمونة ۲۴ نیز معانی گوناگون سرمدخل تفکیک نشده و به دنبال یکدیگر آمدهاند.
نمونة ۲۴. از فرهنگنامة بومی سبزوار: واژههای گویش سبزواری همراه با شرح، معنی و شاهد مثال شعری (محتشم ۱۳۷۵)
در مواردی که برای واژة سرمدخل دو یا چند معادل در زبان مقصد وجود دارد، فرهنگنویسان معمولاً این معادلها را به دنبال هم میآورند و آنها را با ویرگول یا نقطهویرگول جدا میکنند. در نمونههای ۲۵ تا ۲۶، واژههای «جانور» و «تند/ سریع» که دو معادل دارند دوبار مدخل شدهاند. این روش در فرهنگنویسی معمول نیست و سبب سردرگمی کاربر میشود.
نمونة ۲۵. از گویش کردی مهابادی (کلباسی 1362)
نمونة ۲۶. از گویش کردی مهابادی (کلباسی 1362)
4. ۲. ۱. ۵. اطلاعات تکمیلی: مترادف، متضاد و سایر روابط واژگانی
یکی دیگر از انواع اطلاعات معنایی که در مدخل ممکن است درج شود مترادف و متضاد و یا توضیحات تکمیلی است. این اطلاعات برای تدقیق معنا بسیار کارآمد است و در درک بهتر معنا به مخاطب کمک میکند. بسامد ارائة این اطلاعات در واژهنامههای گویشی بسیار پایین است. در مواردی هم که اطلاعاتی داده شده، اطلاعات غیردقیق بوده و به تفاوت این مترادفها اشاره نشده است. البته یک دلیل میتواند این باشد که تفکیک مترادفها و متضادها و تعیین مرز برای آنها دشوار بوده و علاوه بر دانش ادبی و زبانشناختی، نیازمند مراجعه به پیکرة زبانی جامع است و چنین پیکرهای برای گویشها در دسترس نیست. با این حال، در موارد معدود، این اطلاعات تکمیلی در فرهنگ گویشی ارائه شدهاند، مانند مترادفها و متضادها در مدخلهای «اوشنوشا» و ا«ُوکش» در نمونة ۲۷ که با برچسبهای «مت» و «مق» مشخص شدهاند:
نمونة ۲۷. از واژهنامة گویش ابیانه (صناعتی و همکاران 1394)
۴. ۳. ویژگیهای همنشینی
در این بخش به مقولة دستوری و ساختهای نحوی، باهمآییها و ضربالمثلها پرداخته میشود:
4. ۳. ۱. مقولة دستوری
در مورد لزوم ذکر مقولة دستوری در فرهنگهای گویشی دو دیدگاه وجود دارد. برخی معتقدند در اینگونه فرهنگها نیازی نیست که مقولة دستوری مقابل سرمدخل ذکر شود، زیرا در این فرهنگها، زبان مقصد فارسی است و فرض بر این است که کاربر فارسیزبان خود قادر است به مقولة دستوری واژة گویشی پی ببرد. برخی دیگر نیز به دلیل آنکه برای گویشهای بومی جایگاهی همچون سایر گونههای زبان قائل هستند، آوردن این نوع اطلاعات را ضروری میدانند.
نکتة دیگری که باید مدنظر قرار گیرد میزان اطلاعات دستوریِ ارائهشده در فرهنگ است. این اطلاعات به عواملی همچون گسترة فرهنگ و حجم آن بستگی دارد. علاوه بر میزان اطلاعات، اختلاف در نامگذاری برچسبهای دستوری نیز میتواند مشکلساز باشد. با این حال، در صورتی که فرهنگنویس تصمیم بگیرد مقولة دستوری را ذکر کند، لازم است حداقل برچسبهای دستوریِ اصلی، مانند اسم، فعل (مصدر)، صفت، قید، ضمیر، حرف اضافه و حرف ربط را در فرهنگ بگنجاند.
در اغلب فرهنگهای گویشی در ایران، مقولة دستوری سرمدخل درج نمیشود. مشکل اینجاست که در این مورد نیز نایکدستی دیده میشود؛ مثلاً، گاه تنها به برخی مقولهها- عمدتاً اسم و صفت- پرداخته میشود و تقسیمبندیهای فرعیتری از آنها در فرهنگ مشخص میگردند. در نمونة ۲۸، همانطور که در جدول اختصارات فرهنگ آمده است، برای اسم مصغر، اصطلاح و مصدر، که برچسبهای دستوری رایجی نیستند، در فرهنگ موردبررسی برچسب اختصاص داده شده، حال آنکه برای سایر مقولات اصلی دستوری (مانند اسم، صفت، فعل) چنین تقسیمبندیای دیده نمیشود.
نمونة ۲۸. از گویش دماوندی (علمداری 1384)
4. ۳. ۲. ساختهای نحوی، باهمآییها و ضربالمثلها
در واژهنامههای گویشی اشارهای به ساختهای نحوی و باهمآییها نمیشود، زیرا واحد پایه در این فرهنگها واژه است و برای بررسی چنین مواردی تهیة پیکرهای نحوی از گویش موردنظر ضروری میباشد[55]. به طور کلی میتوان گفت که در فرهنگهای گویشی به ویژگیهای نحوی چندان پرداخته نشده است، تنها در موارد معدود ترکیبات وصفی و اضافی مدخل شدهاند.
گفتنی است که فرهنگهایی وجود دارند که به طور خاص به اصطلاحات و ضربالمثلهای یک گویش یا زبان پرداختهاند. سنقر، گویش سنقری و ضربالمثلهای سنقری (حدیدی ۱۳۹۷)، گویش میغانی (شاهحسینی و نادری ۱۳۹۴)، فرهنگ ضربالمثلهای مازندرانی (انصاری ۱۳۸۵) و گزیدهای از ضربالمثلهای بروجردی (اسفندیاری ۱۳۷۸) از آن جملهاند که حجم مقاله اجازة پرداختن به آنها را نمیدهد. در این فرهنگها نیز نایکدستی در ارائة اطلاعات و بیتوجهی به اصول زبانشناختی و فرهنگنویسی دیده میشود.
۴. ۴. ویژگیهای کاربردی
تصویر، مثال و برچسب سه مقولهای است که ذیل ویژگیهای کاربردی مورد بررسی قرار میگیرند:
۴. ۴. ۱. تصویر
شاید بتوان گفت که در دهههای اخیر استفاده از تصویر در فرهنگها رو به کاهش گذاشته و ارائة اطلاعات زبانی اهمیت بیشتری یافته است. البته مسئلة حجم فرهنگ و رعایت اقتصاد در چاپ واژهنامهای با تصاویر متعدد نیز بیتأثیر نبوده است. در هر حال در فرهنگهای گویشی هم چنین گرایشی دیده میشود. نکتة جالب توجه این است که در فرهنگهای تصویری و واژهنامههای تخصصیِ حرفهها و پیشهها، تصاویر کاربرد تخصصی خود را حفظ کرده و همچنان به کار میروند. در نمونة ۲۹، در واژهنامة توصیفی معماری و حوزههای وابسته در گویش میبد (شجاع رضوی ۱۳۸۴) از تصویر استفاده شده است.
نمونة ۲۹. از واژهنامة توصیفی معماری و حوزههای وابسته در گویش میبد (شجاع رضوی ۱۳۸۴)
|
|
|
۴. ۴. ۲. مثال
در بخش مثال با انواع روشنگری و ناروشنگری از یک سو و مسئلة مثال و شاهد از سوی دیگر سروکار داریم که در زیر به اختصار به آنها میپردازیم:
۴. ۴. ۲. ۱. مثال روشنگر و مثال ناروشنگر
همانگونه که اسونسن (۲۰۰۹) بیان میکند، مثالها دربردارندة اطلاعات معنایی و همنشینی هستند. در برخی فرهنگها، از مثال ناروشنگر استفاده میشود که کمکی به درک معنا نمیکند و هدف از ذکر آن، نشان دادن واژه در بافت کاربردی است. در فرهنگهای گویشی که زبان مقصد در آنها فارسی است، نیاز به استفاده از مثال روشنگر کمتر وجود دارد و مثالها عمدتاً برای رفع ابهام به کار میروند، مانند نمونة ۳۰ در زیر:
نمونة ۳۰. از فرهنگ عامة گزستان (شهر بافق یزد) (میرعلمی ۱۳۸۳)
۴. ۴. ۲. ۲. مثال و شاهد
مثالها در فرهنگهای گویشی (در صورت وجود) اغلب از ذهن گویشوران و نه متون استخراج میشوند. در موارد نادری نیز نمونههایی از متون شفاهی یا کتبیِ قابلاستناد، مانند کتابهای داستان، شعر و غیره ذکر میگردد که شاهد نام دارد. مثال یا شاهد در اینگونه فرهنگها معمولاً به صورت جمله نوشته میشود تا کاربردِ سرمدخل در داخل بافت نشان داده شود. در نمونة زیر برای «شیبه کردن»، مثالی در گیومه به صورت جمله به کار رفته که ترکیبی از فارسی و بهابادی است:
نمونة ۳۱. از فرهنگ مردم بهاباد: واژه نامه گویش بهابادی و تاریخ بهاباد (رضوی بهابادی ۱۳۸۲)
در حالی که بهینهترین حالت این است که شاهد یا مثال از جمله یا عبارتِ گویشی و ترجمة آن به فارسی معیار ذکر شود، مانند نمونة زیر:
نمونة ۳۲. از واژهنامة گویش ابیانه (صناعتی و همکاران 1394)
در نمونة 3۲، مثال در انتهاییترین بخش از اطلاعات یک مدخل، داخل دو زاویه یا < > در حالی درج شده که ابتدا جملة گویشی و سپس ترجمة آن به فارسی ارائه شده است.
4. ۴. ۳. برچسب
در مبحث برچسب با انواع آن و توضیح کاربردی روبرو هستیم که در زیر بررسی میشوند:
۴. ۴. ۳. ۱. انواع برچسب
در فرهنگهای گویشی، واژهها اغلب متعلق به زبان گفتار هستند و واژههای تخصصی در چنین فرهنگهایی دیده نمیشود. با این حال، ممکن است برخی از واژهها ویژگیهای دیگری نیز داشته باشند که باید به آنها اشاره شود، مثلاً کاربرد واژه در منطقهای خاص و یا توسط گروه سنی خاص. به همین سبب، به نظر میرسد که از میان انواع برچسبهایی که اسونسن (۲۰۰۹: ۳۱۶) به نقل از هاوسمان (F. J. Hausmann) (۱۹۸۹، ۶۵۱) نام می برد، عمدتاً برچسبهای مکان (برای اسامی خاص مکانی)، رسمی/ غیررسمی بودن و مؤدبانه/ غیرمؤدبانه بودن میتوانند در فرهنگهای گویشی کاربرد داشته باشند. علاوه بر این برچسبها، در برخی از مدخلها، بهویژه در مورد اصطلاحات، با معنای غیرحقیقی سرمدخل روبرو هستیم، به طوری که از معانی تکتک واژهها نمیتوان به معنای کل آن عبارت دست یافت. در این صورت، استفاده از برچسب «کنایی[56]» میتواند رسانندة چنین معنایی باشد.
۴. ۴. ۳. ۲. توضیح کاربردی
در فرهنگهای گویشی، برچسب بهندرت به کار رفته و به جای آن، از توضیح کاربردی استفاده شده است. در نمونة ۳۳ در زیر، غیر رسمی بودنِ واژة «لف بزوئن» و کنایی بودنِ معنای مدخل «لف دل» به صورتهای «بتداول [به تداول] عوام» و «کنایه از ...» با استفاده از توضیح نشان داده شده است.
نمونة ۳۳. از گویش دماوندی (تیموریفر ۱۳۶۲)
در نمونة ۳۴ نیز واژة «بَدَق» دارای دو معناست که در آن، کنایی بودنِ معنای دوم با توضیح مشخص شده است. همچنین بهتر بود که این معانی با شماره از یکدیگر تفکیک میشدند (برای آگاهی بیشتر، بنگرید به بخش ۴. ۲. ۱. ۴. تفکیک معنایی در همین مقاله).
نمونة ۳۴. از گویش دماوندی (تیموریفر ۱۳۶۲)
در نمونة زیر دو برچسب نفرین و دعا در مدخل دیده میشود.
نمونة ۳۵. از واژهنامة زبان شهمیرزادی (صناعتی زیر چاپ)
۴. ۵. سایر اطلاعات
۴. ۵. ۱. اطلاعات دانشنامهای
در واژهنامههای گویشی اطلاعات دانشنامهای دربرگیرندة اطلاعات فرهنگوابستة جامعة زبانی مبدأ است که میتوانند در برچسبهای کنایی، نفرین و دعا از یک سو و شاهد یا مثال از سوی دیگر بیشترین انعکاس را داشته باشند. در برخی موارد نیز این اطلاعات در بخش مطالب بیرونی مانند مقدمة فرهنگ میآیند. مثلاً در واژهنامة گویش ابیانه (صناعتی و همکاران ۱۳۹۴)، در مقدمة واژهنامه به موقعیت جغرافیایی ابیانه، وجه تسمیة آن، آثار تاریخی، محلهها و معماری خانهها، صنایع دستی، پیشة اصلی مردم آنجا، محصولات، فرهنگ، آداب و رسوم و سنتها، پوشاک و مراسم رایج در این روستا اشاره شده است.
۴. ۵. ۲. اطلاعات ریشهشناختی
از دیگر انواع اطلاعات تکمیلی میتوان اطلاعات ریشهشناختی را نام برد. همانگونه که در بخش ۳. ۵. ۲. ذکر شد، به نظر اسونسن (۲۰۰۹)، در فرهنگهای دوزبانه نیازی به ارائة چنین اطلاعاتی نیست. در فرهنگهای گویشی موردبررسی نیز این اطلاعات به ندرت و به صورتی غیردقیق ارائه شدهاند. نکتة قابلتوجه در این مورد آن است که نویسندة فرهنگ به هیچ وجه نباید با تکیه بر حدس و گمان شخصی خود اطلاعات ریشهشناختی را ارائه کند و تنها زمانی مجاز به ارائة این نوع اطلاعات است که منابع و مراجع مکتوب و مستند در اختیار داشته باشد. در نمونة زیر، علاوه بر اینکه اطلاعات ریشهشناختی در ادامة تعریف آمده است، نشانهای از عدم اطمینان مؤلف در مورد ریشة واژة «منداب» دیده میشود:
نمونة ۳۶. از واژهنامه بوربَسّه (افشار ۱۳۷۷)
در نمونة زیر، اطلاعات ریشهشناختی در پانوشت ارائه شده است:
نمونة ۳۷. از فرهنگ واژگان و امثال روستای سطوه، (طباطبایی 1393)
5. نتیجه و بحث
با توجه به ارتباط تنگاتنگ میان فرهنگنویسی و زبانشناسی، در این پژوهش، اطلاعات زبانشناختی و فرهنگنگاشتیِ گنجاندهشده در فرهنگهای گویشی مورد بررسی قرار گرفت. برای این کار، دادههای مربوط به خردساختار از 24 فرهنگ گویشی استخراج و براساس آرای اسونسن (۲۰۰۹) بررسی شد. هدف از این بررسی پاسخ به این پرسشها بود که آیا در تدوین فرهنگهای گویشی در ایران شیوهای یکدست و منسجم به کار رفته است یا خیر. و دوم اینکه ارائة اطلاعات زبانشناختی و فرهنگنویسی در این فرهنگها تا چه حد مدنظر قرار گرفته است.
نتایج حاصل از بررسی دادهها حاکی از آن است که فرهنگهای گویشی با روشی منسجم و یکدست تدوین نمیشوند و در تهیة اینگونه آثار الگویی مشخص وجود ندارد. همچنین بررسیها نشان داد که اغلب این فرهنگها بدون رعایت اصول فرهنگنویسی تدوین میشوند و اطلاعات زبانشناختی و فرهنگنگاشتی لازم در آنها ارائه نمیگردد.
بر این اساس، میتوان نتیجه گرفت که اطلاعاتی که در واژهنامهها یا فرهنگهای گویشی لازم است ارائه شود به سه دسته تقسیم میشوند. این سه نوع دانش باید با هم در کار تدوین واژهنامة گویشی به کار گرفته شوند تا واژهنامهای اصولی و مستند تدوین گردد:
۱) اطلاعات عمومی یا گویشی، یا اطلاعاتی که شخص، اعم از اهل تحقیق (نه لزوماً متخصص) یا گویشور و علاقمند، میتواند از منابع مکتوب یا غیرمکتوب و شفاهی به دست آورد؛
۲) اطلاعات زبانشناختی، یا اطلاعاتی که به کمک مباحث زبانشناختی توضیح داده میشوند و شامل اطلاعات آوایی و واجی، صرفی یا ساختواژی، نحوی، معنایی و کاربردی است؛
۳) اطلاعات فرهنگنگاشتی، که به صورتبندی اطلاعات درون فرهنگ براساس نیاز کاربر، حجم فرهنگ و اهداف آن و نیز تعیین و تحدید این اطلاعات کمک میکند.
با در نظر گرفتن این موضوع که رعایت اصول فرهنگنویسی در اغلب فرهنگهای گویشی در ایران چندان مورد توجه قرار نگرفته است، این بررسی میتواند راهنمایی برای گویششناسان و سایر دغدغهمندانی باشد که به ثبت و مستندسازی زبان مادری و گویش بومی خود میپردازند.
همان طور که پیشتر نیز ذکر شد، در این تحقیق، تعداد ۲۴ فرهنگ گویشی از جنبة انواع اطلاعات ارائهشده مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به حجم بالای آثار گویشی در ایران، علاقمندان میتوانند اینگونه آثار را از منظری دیگر، یعنی ساختار فرهنگ، نیز مورد تحلیل قرار دهند.
[1]. dialect dictionary
[2]. lexicon
[3]. dialect thesaurus
[4]. دبیرمقدم (۱۳۷۸: ۳۰) تفاوت زبان و گویش را این گونه تعریف میکند: زبان به دو گونة زبانی اطلاق میشود که سخنگویان آنها فهم متقابل ندارند، حال آنکه منظور از گویش دو گونة زبانی است که با وجود تفاوتهای آوایی و واجی، واژگانی و / یا دستوری، میان سخنگویان آنها فهم متقابل وجود دارد. بنا به نظر ایشان، لهجه نیز هریک از گونههای زبانی است که سخنگویان آنها فهم متقابل دارند، اما بین این گونهها تفاوتهای آوایی و واجی مشاهده میشود.
[5]. English Dialect Dictionary
[6]. Joseph Wright
[7]. S. G. Gmelin
[8]. expression
[9]. content
[10]. function
[11]. lemma
[12]. word division
[13]. word division marker
[14]. regional
[15]. stylistic
[16]. prosodic
[17]. diacritics
[18]. respelling system
[19]. International Phonetic Alphabet (IPA)
[20]. North American Phonetic Alphabet (NAPA)
[21]. model paradigm
[22]. البته اسونسن (۲۰۰۹: 130) بیان میکند که در فرهنگهای الکترونیکی که مبتنی بر پایگاه دادههایی حاوی تمام صورتهای تصریفی هستند این موضوع اهمیت چندانی ندارد، زیرا کاربر میتواند به تمام این صورتها دسترسی پیدا کند.
[23]. denotative equivalence
[24]. connotative equivalence
[25]. gloss
[26]. surrogate equivalent
[27]. paraphrase equivalent
[29]. combining forms
[30]. pronominal adjective
[31]. determiner
[32]. collocator
[33]. base
[34]. full idiom
[35]. partly compositional idiom
[36]. semi-idiom
[37]. non-compositional idiom
[38]. visual
[39]. commented example
[40]. uncommented example
[41]. translated example
[42]. authentic example
[43]. adapted example
[44]. invented example
[45]. connotative
[46]. marking
[47]. documentary
[48]. تقریباً در مقدمة هیچیک از فرهنگهای گویشی مورد بررسی به نیاز کاربر اشارهای نشده است.
[49]. در این مقاله با هدف ارائة اصل دادهها، از نمونههایی به صورت تصویر (و نه تایپ شده) استفاده شده است.
[50]. در برخی از زبانها، مانند عربی، فعل به صورت مفرد مذکر ماضی مدخل میشود.
[51]. در این شیوه، در آوانگاشت، تکواژهای آزادِ واژههای غیربسیط را تفکیک میکنند (طبیبزاده قمصری، 1368: 79 )
[52]. translational equivalent
[53]. explanatory equivalent
[54]. برای یافتن واژههای معیار و پربسامد فارسی، فرهنگنویس میتواند به فرهنگهای فارسی یکزبانة بهروز، مانند فرهنگ سخن (۱۳۸۲)، و یا فرهنگها/فهرستهای بسامدی، مانند فرهنگ بسامدی: بر اساس پیکرة متنی زبان فارسی امروز (بیجن خان و محسنی، ۱۳۹۷) مراجعه کند.
[55]. پیکرههای نحوی بیشتر برای بررسی دستوری گویشها به کار میروند.
[56]. برخی از اصطلاح یا برچسب مجازی نیز استفاده میکنند.
زبان و زبانشناسی