خواجه نصیر طوسی در معیارالاشعار می‌پرسد: چرا باید هر وزن را به همان شکل که معین شده است تقطیع کرد، و چرا زنجیرۀ هجاهای هر وزن را به یکی دیگر از اشکالِ محتملِ آن تقطیع نکنیم؟ (خواجه نصیرطوسی، 1369: 36). در این مقاله، در پاسخ به سؤال خواجه نصیر، کوشیده‌ایم تا ازطریق تحلیلِ ساختِ وزنی، در زبانِ شمرده و ادبیِ فارسی، به‌شیوه‌ای یگانه، یک‌دست و درعین‌حال مدلل، برای تقطیعِ 30 وزنِ پرکاربرد و رایج در اشعار عروضی یا کمّیِ فارسی دست یابیم. بحث کرده‌ایم که هر مصراع متشکل از دونوع واحد وزنی است: یکی واحدهای کوچک‌تر یا پایه‌ها، که لزوماً به هجایی دو مورایی ختم می‌شوند و تقریباً مطابق اتانین در ایقاع هستند، و دیگری واحدهای بزرگ‌تر یا ارکان که از ترکیب پایه‌ها شکل می‌گیرند و همان افاعیلِ عروضی را پدید می‌آورند. سپس نشان داده‌ایم که اگر هر مصراع را براساس سه شرطِ زیر به ارکانش تقطیع کنیم، به تقطیعِ واقعی و یگانۀ آن مصراع دست می‌یابیم: اول این‌که هر رُکن، که خود از ترکیب پایه‌ها به‌وجودآمده است، باید به هجایی سنگین یا دو مورایی ختم شود، دوم این‌که ارکان باید یا به‌صورت مکرر یا به‌صورت متناوب تکرار شوند، و سوم این‌که تعداد هجاها و نیز مجموع موراهای ارکانِ سالم باید در هر مصراع از اوزانِ متناوب، مساوی باشند. این دو ویژگیِ اخیر بسیار شبیه ویژگی میزان‌ها در موسیقی است، و مجموع همین عوامل است که زنجیرۀ کلام را در اشعار فارسیِ کلاسیک ازیک‌سو موزون و ازسوی‌دیگر کمّی یا عروضی می‌سازد. درنهایت به این نتیجه رسیده‌ایم که تقطیع سنتی 17 وزن از 30 وزنِ پرکاربردِ فارسی، که همگی یا مکرر یا متناوب هستند، کاملاً صحیح است، اماتقطیعِ سنتیِ 13 وزنِ به‌اصطلاح مختلطِ دیگر، مثلاً «مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن» یا «مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن»، صحیح نیستند، و این اوزان را باید به‌گونه‌ای‌دیگر تقطیع کرد.

تجزیه و تحلیلِ صوت‌شناختیِ فرایندِ سایشی‌شدگیِ[1] همخوان‌های انسایشی‌ در گفتارِ پیوستة[2] فارسی نشان می‌دهد که سایشی‌شدگیِ انسایشی‌های فارسی مبتنی بر جوازدهیِ سرنخی[3] (استریادی[4]، 1997 و 2001؛ فلمینگ[5] 2002) و  نه جوازدهیِ نواییِ[6] گفتار (نسپر[7] [P1] و فوگل[P2] [M3] [8]، 1986) است. فارسی‌زبانان مهم‌ترین هم‌بستة ادراکی[9] همخوان‌های انسایشی، یعنی دیرشِ سکوت[10]، را در توالی انسایشی- انسدادی به‌دلیلِ هزینه و کوششِ بالای تولیدی، بر روی موجِ صوتیِ گفتار پیاده‌ نمی‌کنند. پنج گویشور مرد، بین سنین 20 تا 30 سال، همخوان‌های انسایشی /ʧ/ و /ʤ/ را قبل‌از انسدادی‌های لبی /p, b/، دندانی /t, d/ و کامی /k, g/ سه‌بار تکرار کردند و درنتیجه 720 نمونة آوایی به‌دست آمد. سبکِ گفتار، فارسیِ غیررسمیِ محاوره‌ای است که در شهر تهران به آن صحبت می‌شود. تجزیه و تحلیلِ آکوستیکیِ داده‌ها نشان می‌دهد که در نمونه‌های انسایشیِ فاقدِ بست، خنثی‌شدگیِ مقوله‌ایِ[11] انسایشی به سایشی روی داده است و در نمونه‌هایی که بستِ انسایشی به‌طورِ ناقص تولید شده است، کاهشِ مدرجِ[12] سرنخ‌های صوت‌شناختی[13]، منجربه سایشی‌شدگیِ آوایی شده است، در این نمونه‌ها، تمایز واجیِ مقوله‌های انسایشی- سایشی حفظ شده است. [1]. spirantization [2]. connected speech [3]. licensing by cue [4]. D. Steriade [5]. E. Flemming [6]. licensing by prosody [7] . M. Nespor [8].  I. Vogel [9]. perceptual correlate [10]. silence duration [11]. categorical neutralization [12]. gradient reduction [13]. acoustic cues  [P1]لطفاً دو اسم را تک تک زیرنویس بدهید  [P2]تلفظِ آلمانی:  فوگل  [M3]موارد تصحیح شد.

تحقیق حاضر، پژوهشی در فرایند ارتقای واکۀ پسینِ افتادۀ /ɑ/ به واکۀ پسینِ افراشتۀ [u] دربافت همخوان خیشومی  -nدر زبان فارسی معاصر است، در چارچوب واج‌شناسی آزمایشگاهی. در زبان فارسی در رخ‌داد این فرایند در بافت مذکور، دوگانگی مشاهده می‌شود. به‌بیان‌دیگر این فرایند گاهی رخ می‌دهد (برای مثال تبدیلِ واژۀ گران به گرون)، و گاهی نیز ارتقا رخ نمی‌دهد (مانند واژۀ گران‌پایه). از این‌رو نوشتار حاضر می‌کوشد تا ضمن بررسی این امر که چرا این فرایند فقط در برخی از واژه‌ها رخ می‌دهد، تبیینی آوایی برای این پدیده ارائه دهد. پس با ارائه‌ی الگوی واجی مربوطه، نشان می‌دهد که فرایند ارتقا در زبان فارسی، فرایندی سبک- وابسته است و بیشتر در سبک محاوره‌ای رخ می‌دهد. آن‌گاه با تحلیلِ واژه‌های گران، گرانی، جانور و زبان‌نفهم و متناطرِ محاوره‌ای آن‌ها یعنی گرون، گرونی، جونور و زبون‌نفهم، به‌صورت خارج از بافت و واکه‌های دهانی، شامل واکۀ پسینِ افراشتۀ /u/ و واکۀ پسینِ افتادۀ /ɑ/ و همخوان خیشومی [n]، تولید شده به‌طور منفرد، و واکه‌های خیشومیِ متناظرِ آن‌ها، شامل واکۀ [ũ] و واکۀ [ɑ̃] تولیدشده در بافت n- (از سوی پنج گویشور مذکر با گونه‌ی فارسی معیار) تبیینی آوایی برای این فرایند ارائه شده است. در این راستا با استفاده از پارامترهای سازۀ اول، دوم و تفاضل سازه‌های اول و دوم به بررسی ساختار سازه‌ای واکه‌های دهانی [ɑ]، [u] و متناظرهای خیشومی آن‌ها در ابعاد ارتفاع و محل تولید پرداخته شده است و با استفاده از نتایج حاصل از تحلیل‌های آماری، نشان داده شده است که بر اثر خیشومی‌شدگی، واکۀ خیشومیِ افتادۀ پسین نسبت به متناظر دهانیِ خود، به‌لحاظ ارتفاع، تفاوتی ندارد اما واکۀ خیشومیِ افراشتۀ پسین نسبت به متناظر دهانی خود افتاده‌تر می‌شود، و واکۀ خیشومیِ افتادۀ پسین نسبت به متناظر دهانی خود، پیشین‌تر است. آن‌گاه با استفاده از پارامتر آکوستیکیِ برجستگی به بررسی شباهت آواهای متوالیِ موجود در توالی‌های [ɑ̃n] و [ũn] پرداخته و نشان داده شده است که بین اجزای توالی دوم، نسبت به توالی اول، به‌لحاظ تغییراتِ آکوستیکی، تفاوت بیشتری وجود دارد. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که دلیل ارتقای واکۀ /a/ به واکۀ [u] در بافت –n این است که برجستگیِ توالیِ [ũn] بیشتر از توالی[ɑ̃n] است، بنابراین پارامتر آکوستیکیِ برجستگی، فرضیۀ وضوح شنیداریِ بیشتر را تأیید می‌کند

در هماهنگی واکه‌ای، واکه(‌ها) مشخصه(های) واکة مجاور را می‌پذیرند و به آن شبیه می‌شوند. در این مقاله، نشان داده‌ایم که این فرایند در فارسی، درون‌تکواژی و بین‌تکواژی است و برخی همخوان‌ها مانع از هماهنگی و برخی دیگر تسهیل‌کنندة آنند. در هماهنگیِ درون‌تکواژی، [i,u,ɑ] آغازگر و [e, o, a] هدفند. در هماهنگیِ بین‌تکواژی، هر شش واکه آغازگرند، ولی تنها  [e] و [a] هدفِ تغییرند. در ادامه، به پدیدة آواییِ هم‌تولیدیِ واکه‌به‌واکه پرداخته‌ایم که طی آن واکه‌ها بر یک‌دیگر تأثیر می‌گذارند، اما این تأثیرات را شنوندگانِ زبان نمی‌شنوند و تنها با بررسی‌های آکوستیکی قابل تشخیص‌اند. هم‌تولیدیِ واکه‌به‌واکه در گفتارِ آزمایشگاهیِ دو مردِ فارسی‌زبان، در توالی‌های بی‌معنای [CiV1.CiV2]، که در آن‌ها C شامل شش همخوانِ انسدادیِ دهانی و V شامل شش واکة سادة فارسی بود، بر اساسِ تأثیرِ هر واکه بر سازة دومِ واکة دیگر در این توالی‌ها، اندازه‌گیری شد. نتایج  نشان داد که در فارسی، [i] کمترین و [e] و [a] بیشترین میزانِ تأثیرپذیری را دارند و واک‌داری/ بی‌واکی و جایگاهِ تولیدِ همخوانِ بین‌واکه‌ای، در میزانِ هم‌تولیدیِ واکه‌به‌واکه مؤثرند. این ملاحظات ارتباط تنگاتنگی را بین الگوهای واجی و آوایی در زبان فارسی نشان می‌دهد.

در این مقاله یک سامانۀ بازشناسی گفتار پیوسته برای زبان فارسی معرفی می‌شود و نقش مدل آوایی و مدل زبانی در آن مورد بررسی قرار می‌گیرد. مدل‌های آوایی با روش‌های مستقل‌از‌بافت و وابسته‌به‌بافت در این سامانه به‌کار رفته و نتایجِ به‌کارگیریِ آن‌ها ارائه شده است. مدل زبانیِ سه‌کلمه‌ای نیز با روش‌های مبتنی‌بر کلمه، مبتنی‌بر مقولة نحوی و مبتنی‌بر طبقه، با استفاده از پیکرۀ متنیِ زبانِ فارسی استخراج و در سامانۀ بازشناسی به‌کار گرفته شده است. همچنین مدل زبانیِ دستوری مبتنی‌بر دستور ساخت- گروهیِ تعمیم‌یافته در این سامانه پیاده‌سازی شده و نیز در ترکیب با مدل زبانیِ آماری به‌کار رفته است.  نتایج حاصل نشان می‌دهد که مدل آواییِ وابسته به بافت، مطابق انتظار، بهترین عملکرد را دارد. همچنین مدلِ زبانیِ سه‌کلمه‌ایِ مبتنی بر کلمه، نسبت به سایر روش‌های استخراجِ مدلِ زبانیِ آماری برتری دارد. درضمن ترکیبِ مدلِ زبانیِ دستوری با مدلِ زبانیِ آماری منجر به بهبودِ نتایجِ بازشناسی می‌شود. سامانۀ بازشناسیِ گفتارِ معرفی‌شده در این مقاله، اولین سامانۀ بازشناسی برای گفتارِ پیوستة فارسی بوده و با پشتوانۀ فعالیت‌های تحقیقاتیِ متعددی که برای پیاده‌سازیِ آن انجام شده است، قابلیت استفاده به‌صورت کاربردی را یافته است.

مقالۀ حاضر بر اقسام «مضاعف‌سازیِ[1]» کامل در زبان فارسی (شامل مضاعف‌سازیِ کاملِ محض[2]، مضاعف‌سازیِ کاملِ میانی[3] و مضاعف‌سازیِ کاملِ پایانی[4]) متمرکز می‌شود و ویژگی‌های نحوی و معناییِ برون‌دادِ این فرایندهای واژه‌سازی را در الگوهای متفاوت و متعدد مورد بررسی قرار می‌دهد. تحلیل الگوهای موردنظر در چارچوبِ نظریۀ جدیدِ «دوگان‌سازیِ ساخت‌واژی[5]»، موسوم به رویکردِ MDT (اینکلاس و زُول[6]، 2005)، انجام گرفته است که خود در مقامِ رفعِ کاستی‌های نظری و روش‌شناختیِ رهیافت‌های عمدتاً واج‌شناختیِ پیشین تدوین یافته است. پرسش این است که آیا الگوهای مضاعف‌سازیِ کامل در زبان فارسی مؤیّدِ یافته‌های نظریِ مدلِ دوگان‌سازیِ ساخت‌واژی هستند یا خیر؟ به‌عبارت‌دیگر، آیا می‌توان با توسّل به رویکردِ MDT، توصیف و تحلیلِ موجه و قابل‌قبولی از فرایندِ مضاعف‌سازیِ کامل در زبان فارسی ارائه داد؟ گردآوریِ داده‌ها به روشِ کتابخانه‌ای و با مراجعه به مراجعِ ساخت‌واژۀ زبان فارسی صورت گرفته است و الگوهای موردنظر با استفاده از «طرح‌واره‌های ساختمانیِ» معمول در رویکردِ دوگان‌سازیِ ساخت‌واژی تحلیل گردیده‌اند. در میانِ مهم‌ترین نتایجِ تحقیق که عمدتاً مؤید، و بعضاً مغایرِ یافته‌های چارچوبِ نظریِ مذکور بوده‌اند، می‌توان از موارد زیر یاد کرد: 1) الگوهای مضاعف‌سازیِ کامل در زبان فارسی محدود به سطحِ تحلیلِ ساخت‌واژی نمی‌شوند و دامنه‌ای متغیّر از واژه‌های منفرد تا ساخت‌های کاملِ نحوی را در بر می‌گیرند. 2) ویژگی‌های معناییِ مترتب بر برون‌دادِ فرایندِ مضاعف‌سازیِ کامل در زبان فارسی بسته‌به نوعِ الگوی موردنظر بر روی پیوستاری نسبی از معانیِ مؤلفه‌ایِ محض تا معانیِ اصطلاحی و استعاری تغییر می‌کند و در برخی از الگوها متأثر از تأثیراتِ بافتی است. 3) الگوهای حاصل از فرایندِ مضاعف‌سازیِ کامل در زبان فارسی بعضاً دارای ارزش سبکی هستند و در معرض محدودیت‌های کاربردیِ معین قرار دارند. 4) برخی از الگوهای مضاعف‌سازیِ کامل در زبانِ فارسی از جهاتِ مختلف، مخصوصاً از حیثِ ویژگی‌های معنایی، روشِ تحلیلیِ الگوی دوگان‌سازیِ ساخت‌واژی را به چالش می‌کشانند. 1. reduplication [2]. pure full reduplication [3]. medial full reduplication [4]. final total reduplication [5]. Morphological Doubling Theory (MDT) [6]. SH. Inkelas & CH. Zoll

زبانِ گفتار، هم پدیده‌های زنجیری دارد و هم پدیده‌های زبرزنجیری. این پدیده‌ها هریک به‌نوبۀ خود بخشی از زبان را می‌سازد. بدونِ پدیده‌های زبرزنجیری (تکیه، آهنگ، زیروبمی، درنگ[1]، مکث[2] و...)، گفتار، مصنوعی و ماشینی به‌نظر می‌رسد. درمیانِ این پدیده‌ها به پدیدۀ مکث توجه اندکی شده است. این پژوهش با استفاده از روش آواشناسیِ صوت­شناختی و با توجه به متغیر‌های جامعه‌شناسیِ زبان، درپی یافتن ویژگیِ آواییِ مکث، بسامد و محل وقوعِ آن، با توجه به دو متغیر سبک و جنسیت، است. داده‌های این پژوهش از دو سبکِ محاوره‌ای (مکالمۀ تلفنی) و رسمیِ (اخبار و سخنرانی) انتخاب شدند و با استفاده از نرم‌افزار پرت[3] مورد تحلیل قرار گرفتند. با استفاده از نرم‌افزار پرت، میزانِ دیرش (کوتاه، بلند و گسترده)، و نوعِ مکث‌ها (ساکت، پرشده و تنفسی) تعیین شد. با توجه به متغیرِ سبک می‌توان گفت که مکث در گونۀ سخنرانیِ سبک رسمی بیشتر از مکالمۀ تلفنیِ 2 (گویشور زن با زن یا گویشور مرد با مرد)، و 1 (گویشور زن با مرد) سبکِ محاوره‌ای، و در گونۀ اخبارِ سبکِ رسمی کمتر از مکالمۀ 2 و 1 سبکِ محاوره‌ای است. با درنظرگرفتنِ متغیرِ جنسیت، مشهود است که زنان به‌طورکلی در هر سه ‌گونۀ گفتاری، مکث‌های کمتری نسبت‌به مردان انجام می‌دهند. البته لازم ‌به ‌ذکر است که مکثِ زنان در گونۀ مکالمۀ 1 سبکِ محاوره‌ای از مردان بیشتر است ولی در گونۀ مکالمۀ 2 مجدداً کاهش پیدا می‌کند[4]. [1]. juncture [2]. pause [3]. praat [4]. با تشکر فراوان از دکتر گلناز مدرسی قوامی که در تمام مراحل، راهنمایی­های ایشان موجب پیشرفت این پژوهش شده است. شایان ذکر است که داده­های مربوط به مکالمه تلفنی این پژوهش از مرکز پردازش هوشمند علائم و با همکاری جناب آقای دکتر بی جن خان تهیه شده­اند که از ایشان نیزسپاسگزارم.

کتاب نظریۀ وزنیِ تکیه؛ اصول و مطالعاتِ موردی اثر بروس هیز (1995)، ما را با روشی ساده، و درعین‌حال دقیق، برای بررسیِ رده‌شناختیِ تکیه، براساسِ ساختِ وزنیِ کلمات و ضربِ آن‌ها در زبان‌های گوناگون آشنا می‌سازد. بروس هیز تصریح می‌کند که تکیه عبارت‌است از ظهورِ زبان‌شناختیِ ساختارِ ضربی[1]، و در ادامه می‌گوید که تکیه دارای ویژگی‌های خاصی است که صرفاً با توجه به ساختار وزنیِ زبان قابلِ شناسایی است. برای درکِ بهترِ کارِ او لازم است نگاهی اجمالی به راهی بیاندازیم که کتابِ حاضر را می‌توان مهم‌ترین دستاوردِ آن دانست. در این مقاله نشان می‌دهیم که چگونه هیز نظریۀ رده‌شناختی و مهمِ خود، یعنی نظریۀ تکیۀ وزنی، را در سومین مرحله از مراحلِ رشدِ نظریۀ وزنی، عرضه کرد. [1]. … stress is the linguistic manifestation of rhythmic structure… (1995: 1)

آواشناسیِ پارامتری[1] رویکردی است به آواشناسی، که عمل گفتار را به‌مثابه نظامِ یک‌پارچۀ فیزیولوژیکی‌ای درنظرمی‌گیرد که در آن متغیرهای (پارامترهای) تولیدی در مجرای گفتار، از طریق تعامل با یک‌دیگر، برای تولیدِ پیوستاری از صدا درحالِ فعالیت‌اند (کریستال[2]، 2008: 350). این نگرش، با نگرش سنتی در این زمینه درتقابل است. با نگرشی که تولید گفتار را زنجیره‌ای از عناصر قلمداد می‌کند که هریک به‌طور مستقل، باتوجه به مجموعه‌ای از مشخصه‌های قابل‌تفکیک (جایگاه تولید، شیوة تولید و ...)، تعریف‌پذیر هستند (همان.). آواشناسیِ پارامتری نگرشی است که پایک[3] (1943)، فرث[4] (1948)، تِنچ[5] (1978) و زبانشناسانی دیگر، پیش‌تر به‌ ‌آن پرداخته‌اند و در یکی از آثار اخیر نیز مورد توجه قرار گرفته است، که در ادامه به معرفی آن می‌پردازیم. [1]. parametric phonetics [2]. D. Crystal                              [3]. K. L. Pike [4]. J. R. Firth [5]. P. Tench